जगाला दिलेली चिरंतन दीक्षा

खास बात-डॉ. रामदास आव्हाड

२१ जून रोजी साजरा केला जाणारा आंतरराष्ट्रीय योगदिन हे भारताच्या सांस्कृतिक नेतृत्वाचे प्रतीक आहे. भारताने जगाला दिलेली ही देणगी कोणत्याही सीमा मानत नाही. योगाने जगाला आरोग्य दिले, मनःशांती दिली, संतुलित जीवनाचा मार्ग दिला आणि मानवतेला स्वतःकडे नव्याने पाहण्याची दृष्टी दिली. म्हणूनच योग हा केवळ भारताचा अभिमान नाही, तर संपूर्ण मानवजातीची अमूल्य सांस्कृतिक आणि आरोग्य परंपरा आहे. मानवी सभ्यतेच्या इतिहासात काही गोष्टी अशा असतात, ज्या एखाद्या देशाच्या सीमा ओलांडून संपूर्ण मानवजातीची सामायिक संपत्ती बनतात. योग ही अशीच एक अमूल्य देणगी आहे. हजारो वर्षांपूर्वी भारतभूमीमध्ये उदयाला आलेली योगविद्या आज जगभरातील कोट्यवधी लोकांच्या जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग बनली आहे. शरीर, मन आणि आत्मा यांचा समतोल साधण्याची ही भारतीय जीवनपद्धती आज विज्ञानाच्या कसोटीवरही खरी उतरली आहे, म्हणूनच संयुक्त राष्ट्रांनी २१ जून हा दिवस ‌‘आंतरराष्ट्रीय योगदिन‌’ म्हणून घोषित केल्यानंतर जगभरात योगाबद्दलचे आकर्षण आणि स्वीकार अधिकच वाढला. आज योग हा केवळ व्यायामाचा प्रकार राहिलेला नाही, तर आरोग्य, मानसिक शांतता, जीवनशैली, पर्यावरण, सामाजिक समतोल आणि जागतिक बंधुभाव यांचा संदेश देणारी व्यापक जीवनदृष्टी बनला आहे. योगाचा इतिहास हजारो वर्षांपूर्वीचा आहे. भारतीय ऋषी-मुनींनी मानवी जीवनातील दुःख, अस्थिरता आणि असंतुलन यांवर उपाय म्हणून योगाचा शोध लावला. ‌‘योग‌’ या शब्दाचा अर्थच ‌‘जोडणे‌’ किंवा ‌‘एकात्मता‌’ असा आहे. शरीर आणि मन, व्यक्ती आणि निसर्ग तसेच मानव आणि विश्व यांच्यामध्ये सुसंवाद निर्माण करणे हा योगाचा मूलभूत उद्देश आहे. महर्षी पतंजली यांनी योगसूत्रांच्या माध्यमातून योगशास्त्राला शास्त्रीय स्वरूप दिले. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही अष्टांग योगाची आठ अंगे आजही योगशास्त्राचा पाया मानली जातात. आजच्या धकाधकीच्या, स्पर्धात्मक आणि तणावग्रस्त जीवनात योगाचे महत्त्व पूर्वीपेक्षा अधिक वाढले आहे. आधुनिक जीवनशैलीमुळे लठ्ठपणा, मधुमेह, उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, निद्रानाश, नैराश्य, चिंता आणि मानसिक तणाव यांसारख्या समस्या मोठ्या प्रमाणावर वाढत आहेत. औषधोपचार आवश्यक असले, तरी जीवनशैलीतील सुधारणा त्याहून महत्त्वाची आहे. योग याच ठिकाणी प्रभावी ठरतो. नियमित योगाभ्यासामुळे शरीर लवचिक राहते, स्नायू मजबूत होतात, श्वसनक्रिया सुधारते, रक्ताभिसरण सुरळीत राहते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढण्यास मदत होते. योगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तो केवळ शरीरापुरता मर्यादित राहत नाही. मानसिक आरोग्यावरही त्याचा सकारात्मक परिणाम होतो. प्राणायाम आणि ध्यानामुळे मन शांत होते, विचारांमध्ये स्पष्टता येते, भावनांवर नियंत्रण मिळते आणि तणाव कमी होतो. आज जगभरातील मानसोपचारतज्ज्ञही मानसिक आरोग्यासाठी योग आणि ध्यानाचा उपयोग करण्याचा सल्ला देत आहेत. नैराश्य, चिंता, भीती आणि भावनिक अस्थिरता कमी करण्यासाठी योग उपयुक्त असल्याचे अनेक संशोधनांतून समोर आले आहे. कोरोना महामारीच्या काळात योगाचे महत्त्व अधिक ठळकपणे समोर आले. लॉकडाऊन, भीती, एकाकीपणा आणि अनिश्चिततेच्या वातावरणात लाखो लोकांनी योग आणि प्राणायामाचा आधार घेतला. रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणे, मानसिक स्थैर्य राखणे आणि सकारात्मक दृष्टिकोन निर्माण करणे यासाठी योग प्रभावी ठरल्याचा अनुभव अनेकांनी घेतला. त्यामुळे योग ही केवळ पारंपरिक पद्धत नसून आधुनिक आरोग्य व्यवस्थेची पूरक जीवनशैली असल्याचे जगाला पुन्हा एकदा जाणवले. योगाचे महत्त्व केवळ आरोग्यापुरते मर्यादित नाही. व्यक्तिमत्त्व विकासातही योग महत्त्वाची भूमिका बजावतो. नियमित योगाभ्यासामुळे आत्मविश्वास वाढतो, निर्णयक्षमता सुधारते, एकाग्रता वाढते आणि कार्यक्षमता उंचावते. विद्यार्थ्यांसाठी योग विशेष उपयुक्त आहे. अभ्यासातील एकाग्रता, स्मरणशक्ती आणि मानसिक संतुलन वाढवण्यासाठी अनेक शाळा आणि महाविद्यालयांनी योगाला अभ्यासक्रमाचा भाग बनवले आहे. स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांपासून संशोधन करणाऱ्या अभ्यासकांपर्यंत अनेकजण योगाचा लाभ घेत आहेत. व्यावसायिक क्षेत्रातही योगाचे महत्त्व वाढत आहे. मोठमोठ्या कंपन्या आपल्या कर्मचाऱ्यांसाठी योग सत्रांचे आयोजन करतात. कारण तणावमुक्त कर्मचारी अधिक कार्यक्षम असतो, त्यामुळे अनुपस्थिती कमी होते आणि उत्पादनक्षमता वाढते. माहिती-तंत्रज्ञान, बँकिंग, उद्योग, शिक्षण, आरोग्य अशा विविध क्षेत्रांमधील संस्थांनी योगाला ‌‘वर्क-लाईफ बॅलन्स‌’चा प्रभावी मार्ग म्हणून स्वीकारले आहे. क्रीडाक्षेत्रातही योगाचे योगदान मोठे आहे. अनेक आंतरराष्ट्रीय खेळाडू आपल्या दैनंदिन सरावात योगाचा समावेश करतात. शरीराची लवचिकता, संतुलन, श्वसन नियंत्रण, मानसिक स्थैर्य आणि दुखापतीनंतर लवकर पुनर्प्राप्ती यासाठी योग अत्यंत उपयुक्त मानला जातो. त्यामुळे योग हा आता भारतीय परंपरेचा भाग न राहता जागतिक क्रीडा विज्ञानाचाही महत्त्वाचा घटक बनला आहे. २१ जून हा आंतरराष्ट्रीय योगदिन म्हणून साजरा करण्याचा प्रस्ताव भारताने संयुक्त राष्ट्रांसमोर मांडला. डिसेंबर २०१४ मध्ये संयुक्त राष्ट्र महासभेने विक्रमी संख्येने सदस्य राष्ट्रांच्या पाठिंब्याने हा प्रस्ताव मंजूर केला. एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर अल्पावधीत कोणत्याही प्रस्तावाला मिळालेला पाठिंबा हा अभूतपूर्व मानला गेला. त्यानंतर २१ जून २०१५ रोजी पहिला आंतरराष्ट्रीय योग दिन जगभर उत्साहात साजरा करण्यात आला. आज १९० हून अधिक देशांमध्ये योग दिनानिमित्त सामूहिक योगाभ्यास, जनजागृती कार्यक्रम, कार्यशाळा आणि विविध उपक्रम आयोजित केले जातात. २१ जून हा दिवस निवडण्यामागेही वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक विचार आहे. हा उत्तर गोलार्धातील वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस असतो. भारतीय परंपरेनुसार या दिवसाला आध्यात्मिकदृष्ट्याही विशेष महत्त्व आहे. निसर्ग आणि मानव यांच्यातील सुसंवादाचा संदेश देण्यासाठी हा दिवस योग्य मानला गेला. आज अमेरिका, ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी, ऑस्ट्रेलिया, जपान, रशिया, ब्राझील, दक्षिण आफ्रिका अशा असंख्य देशांमध्ये योग केंद्रे कार्यरत आहेत. लाखो प्रशिक्षित योगशिक्षक विविध देशांत योगाचा प्रसार करत आहेत. अनेक विद्यापीठांनी योग अभ्यासक्रम सुरू केले आहेत. रुग्णालयांमध्ये योगोपचार विभाग सुरू झाले आहेत. संशोधन संस्थांमध्ये योगाच्या वैज्ञानिक परिणामांचा अभ्यास केला जात आहे. हे सर्व भारताच्या सांस्कृतिक प्रभावाचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे. भारताने जगाला योगाची केवळ माहिती दिली नाही, तर जीवनाकडे पाहण्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन दिला आहे. योगाचा मूलमंत्र स्पर्धा नव्हे, तर संतुलन आहे. संघर्ष नव्हे, तर समन्वय आहे. उपभोग नव्हे, तर संयम आहे. आज जग पर्यावरणीय संकट, मानसिक तणाव, हिंसा, युद्धे आणि सामाजिक अस्थिरता यांसारख्या अनेक आव्हानांना सामोरे जात आहे. अशा वेळी योग मानवाला स्वतःशी आणि निसर्गाशी पुन्हा जोडण्याचा मार्ग दाखवतो. योग पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचाही संदेश देतो. योग शिकवतो, की माणूस हा निसर्गाचा स्वामी नसून त्याचा एक घटक आहे. त्यामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण, साधेपणा, संयम आणि शाश्वत जीवनशैली यांचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे. हवामानबदलाच्या संकटाच्या पार्श्वभूमीवर योगाची ही शिकवण अधिक महत्त्वाची ठरते. योग सामाजिक ऐक्य वाढवण्यातही मदत करतो. योगाला धर्म, जात, भाषा किंवा देशाच्या सीमा नाहीत. जगातील विविध संस्कृतीतील लोक एकत्र येऊन योगाभ्यास करतात. त्यामुळे परस्परसमज, सहकार्य आणि बंधुभाव वाढतो. ‌‘वसुधैव कुटुंबकम‌’ या भारतीय तत्त्वज्ञानाची अनुभूती योगाच्या माध्यमातून जगाला मिळते. तथापि, योगाचा प्रसार होत असताना त्याचे व्यापारीकरणही मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. योग हा केवळ आकर्षक आसने, महागडे पोशाख किंवा व्यावसायिक उद्योग नाही. त्यामागे भारतीय तत्त्वज्ञान, नैतिक मूल्ये आणि शिस्त यांचा दीर्घ वारसा आहे. त्यामुळे योगाचा मूळ आत्मा जपणे तितकेच आवश्यक आहे. केवळ शारीरिक व्यायाम म्हणून योगाकडे पाहणे म्हणजे त्याच्या व्यापक तत्त्वज्ञानाकडे दुर्लक्ष करणे होय. भारताने योगाच्या या वारशाचे संवर्धन आणि संशोधन अधिक व्यापक करण्याची गरज आहे. आधुनिक वैद्यकशास्त्र आणि योग यांच्यात समन्वय वाढवणे, वैज्ञानिक संशोधनाला प्रोत्साहन देणे, प्रशिक्षित योगशिक्षक तयार करणे आणि ग्रामीण भागापासून आंतरराष्ट्रीय स्तरापर्यंत योगाची गुणवत्ता टिकवणे ही काळाची गरज आहे. आयुष मंत्रालय, विविध विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था या दिशेने काम करत असल्या, तरी अजूनही व्यापक जनजागृतीची आवश्यकता आहे. योगाचा स्वीकार हा एका दिवसापुरता मर्यादित राहू नये. आंतरराष्ट्रीय योगदिन हा उत्सव आहे; पण त्यामागील उद्देश दैनंदिन जीवनात योगाचा अंगीकार करण्याचा आहे.दररोज काही मिनिटे योग, प्राणायाम आणि ध्यानासाठी दिल्यास त्याचा सकारात्मक परिणाम आयुष्यभर जाणवू शकतो. निरोगी शरीर, शांत मन आणि संतुलित व्यक्तिमत्त्व घडवण्यासाठी योगापेक्षा दुसरा प्रभावी आणि सर्वसमावेशक मार्ग नाही.