गोष्ट लहान, मोठा अर्थ; शिल्पा अष्टमकर
मानवाच्या व्यक्तिमत्त्वाचे सर्वात प्रभावी साधन म्हणजे त्याची वाणी. आपण कसे बोलतो, कोणत्या शब्दांचा वापर करतो आणि आपला बोलण्याचा सूर कसा आहे, यावरूनच आपली ओळख घडते. म्हणूनच म्हटले आहे “मधुर व चांगली वाणी नेहमी प्रशंसनीय असते.” मधुर वाणी म्हणजे केवळ गोड बोलणे नव्हे, तर समजून, संयमाने आणि आदराने बोलणे होय. आपल्या शब्दांनी समोरच्याच्या मनाला दिलासा मिळावा, त्याला प्रेरणा मिळावी, हा खरा उद्देश असावा. कठोर शब्द एखाद्याला दुखावू शकतात, तर गोड वाणी एखाद्याचे मन जिंकू शकते. म्हणूनच संतांनीही वाणीवर नियंत्रण ठेवण्याचे महत्त्व वारंवार सांगितले आहे.
चांगली वाणी माणसांमध्ये विश्वास निर्माण करते. शिक्षक, नेते, पालक किंवा कोणताही सामान्य व्यक्ती ज्याची वाणी मधुर असते, त्याला समाजात सन्मान मिळतो. अशा व्यक्तीभोवती लोक आपोआप आकर्षित होतात. उलट, कटू वाणी असणाऱ्या व्यक्तीपासून लोक दूर राहतात, जरी त्याच्याकडे ज्ञान किंवा कौशल्य असले तरीही.
आजच्या वेगवान जीवनात ताणतणाव वाढलेले आहेत. अशा वेळी संवाद करताना संयम राखणे अधिक आवश्यक आहे. रागाच्या भरात बोललेले शब्द नातेसंबंध बिघडवू शकतात. म्हणून बोलण्यापूर्वी विचार करणे, योग्य शब्दांची निवड करणे आणि परिस्थितीनुसार वागणे हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
मधुर वाणी ही जन्मतः मिळणारी गोष्ट नाही, तर ती आपण सरावाने विकसित करू शकतो. दररोजच्या व्यवहारात नम्रता, संयम आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवला, तर आपली वाणी आपोआपच मधुर होऊ लागते. “कृपया”, “धन्यवाद”, “माफ करा” यांसारखे छोटे शब्दही आपल्या वाणीला अधिक प्रभावी बनवतात. शेवटी, मधुर व चांगली वाणी ही केवळ व्यक्तिमत्त्वाचा भाग नसून ती एक मूल्य आहे. ती नातेसंबंध दृढ करते, समाजात सौहार्द निर्माण करते आणि जीवन अधिक सुंदर बनवते. त्यामुळे प्रत्येकाने आपल्या वाणीची जाणीव ठेवून ती अधिक सुसंस्कृत व मधुर करण्याचा प्रयत्न करावा, हीच खरी गरज आहे.
समर्थाचिया सेवका वक्र पाहे। असा सर्व भूमंडळी कोण आहे। जयाची लीला वर्णिती लोक तिन्ही। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी।।३०।। भक्तिशास्त्रामध्ये एक महत्त्वाचा सिद्धांत आहे. भगवंताला आपल्या खऱ्या भक्ताबद्दल अत्यंत अभिमान असतो. तसेच सद्गुरूंना आपल्या शिष्याचा अभिमान असतो. आपला भक्त संकटात असताना भगवंत बैचेन असतो आणि त्याच्या मदतीसाठी धावून येतो. तसेच आपला शिष्य अडचणीत सापडला, तर सद्गुरूंचेही मन व्याकूळ होत असते आणि त्या शिष्याला संकटातून बाहेर काढतात.
समर्थ रामदासांचा मधुकर नावाचा शिष्य होता. एकदा समर्थांनी त्याला भिक्षा मागण्यासाठी पाठवले. मधुकर एका ज्योतिषाच्या घरापुढे भिक्षेसाठी उभा राहिला आणि त्याने खड्या आवाजात वरील श्लोक म्हटला. ज्योतिषी बाहेर आले. ज्योतिषबुवांना काही सिद्धी प्राप्त होती. मधुकरचा चेहरा पाहताच तो चोवीस तासांच्या आत मरणार आहे हे त्यांच्या लक्षात आले. मधुकरबद्दल सहानुभूती वाटण्याऐवजी ते त्याला घाबरवू लागले. “उद्या यमराज तुझ्याकडे वक्र दृष्टीने पाहणार आहेत. उद्या दुपारी १२ च्या आत तू मरणार आहेस. तुझ्या समर्थ सद्गुरूंनी तुला वाचवले तर उद्या दुपारी भिक्षा घ्यायला जा.” ज्योतिषबुवांच्या या बोलण्याने मधुकर घाबरला. दुसऱ्या दिवशी तो सकाळी आंघोळ केल्यानंतर समर्थांकडे गेला. समर्थ त्याला म्हणाले, “अरे मरायचेच आहे तर आंघोळ करून मर; परंतु घाबरून मरू नकोस.” कशीबशी त्याने आंघोळ केली. समर्थांनी त्याला काही पदार्थ खायला दिले. तेव्हा तो ते खाईना. तेव्हा समर्थ म्हणाले, “अरे मरायचेच आहे तर भरल्या पोटी मर, उपाशी पोटी कशाला मरतोस?” समर्थांच्या कृपाशक्तीने तो वाचला.
दुपारचे १२ वाजून गेले. आता समर्थांनी त्याला पुन्हा त्याच ज्योतिषाकडे भिक्षेला जाण्यास सांगितले. ज्योतिषबुवांच्या दारात मधुकराने पुन्हा तो श्लोक घणाघाती आवाजात म्हटला. तेव्हा ज्योतिषी चकित झाले. ते समर्थांना भेटले व समर्थांना पूर्ण शरण गेले. समर्थांनी त्यांना भविष्य सांगताना कुणाचे मरण किंवा वाईट गोष्टी कधी सांगू नयेत, असा मोलाचा उपदेश केला.
सद्गुरूंनी ज्याची जबाबदारी स्वीकारली आहे, अशा शिष्याने पूर्ण निर्धास्त राहावे. त्याने भगवंताच्या चिंतनात असावे. सद्गुरूंनी सांगितल्याप्रमाणे प्रयत्नवादाचे काम धरावे. मात्र प्रयत्न करूनही जीवनात काही संकटे आल्यास अशा भक्ताबद्दल अंतर्गामी अभिमान असल्यामुळे सद्गुरू अथवा भगवंत त्याचे रक्षण करतात. आपल्या भीतीची कारणे शोधा. त्यावरील उपायही श्रद्धापूर्वक शोधा.
