- आनंदी पालकत्व; डॉ. स्वाती गानू
मुलांनो, आयुष्यात बदल घडवायचा असेल, तर नेहमी परिस्थिती बदलण्यापासून सुरुवात करायची गरज नसते. कधी कधी फक्त विचार बदलण्याची गरज असते. कारण तुमच्या हातात आज काय आहे यापेक्षा, त्या गोष्टींकडे तुम्ही कसं पाहता हे तुमचं उद्याचं आयुष्य ठरवतं.
एखादा विद्यार्थी म्हणतो, “मला गणित जमत नाही.” दुसरा म्हणतो, “गणित मला अजून जमत नाही… पण मी शिकू शकतो.” दोघांसमोर एकच विषय आहे, एकच पुस्तक आहे, एकच शिक्षक आहे; पण दोघांच्या मनातला विचार वेगळा आहे. पहिला विद्यार्थी स्वतःसाठी एक भिंत उभी करतो; दुसरा विद्यार्थी त्या भिंतीवर दररोज एक वीट काढण्याचा प्रयत्न करतो. फरक क्षमतेत नसतो; अनेकदा फरक असतो तो स्वतःबद्दलच्या विचारात.
“मी करू शकत नाही” हा विचार मनाला थांबवतो. “मी प्रयत्न करेन” हा विचार मनाला पुढे नेतो. “माझे मार्क्स कमी आहेत” हा विचार निराश करू शकतो; पण “माझे मार्क्स कमी आहेत, म्हणून मला माझी पद्धत बदलायला हवी” हा विचार मार्ग दाखवतो. परिस्थिती तीच असते, पण विचार बदलला की तिच्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो.
तुमच्या मनात रोज हजारो विचार येतात. काही विचार तुम्हाला धैर्य देतात, काही भीती निर्माण करतात, काही तुम्हाला इतरांशी तुलना करायला लावतात. “तो माझ्यापेक्षा हुशार आहे… तिचे मार्क्स माझ्यापेक्षा जास्त आहेत… माझं काही होणार नाही…, माझ्याकडे पुरेशा सुविधा नाहीत… माझं नशीबच खराब आहे…” असे विचार सतत मनात फिरत राहिले तर तुमची ऊर्जा समस्या शोधण्यात खर्च होते. त्याच वेळी विचार बदलून पाहा -“मी त्याच्याशी तुलना का करतोय? कालपेक्षा आज मी काय सुधारू शकतो? माझी कमतरता कुठे आहे? मला कोणती मदत घ्यायला हवी?” अचानक लक्ष समस्येवरून उपायावर येतं. याचा अर्थ असा नाही की फक्त सकारात्मक विचार केला आणि सगळं आपोआप ठीक झालं. विचार हा सुरुवात आहे; त्यानंतर कृती हवी. “मला टॉपर व्हायचं आहे” हा विचार छान आहे, पण त्याला रोजचा अभ्यास, योग्य पद्धत, सातत्य, शिस्त आणि वेळेचा योग्य वापर जोडला नाही तर ती फक्त इच्छा राहते. स्वप्न मोठं असू द्या, पण त्याच्यासाठी रोजची छोटी कृतीही तितकीच मोठी असावी.
अपयशाकडे पाहण्याचा विचारही बदला. परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर “मी हुशार नाही” असा निष्कर्ष काढू नका. स्वतःला विचारा -“माझी चूक कुठे झाली?” अभ्यास कमी झाला? पद्धत चुकीची होती? वेळेचं नियोजन जमलं नाही? लक्ष विचलित झालं? की विषय समजून घेण्याऐवजी फक्त पाठ केला? प्रश्न बदलला की उत्तरही बदलतं. अपयशाला स्वतःची ओळख बनवण्याऐवजी त्याला तुमचा शिक्षक बनवा.
तसंच, इतरांशी तुलना करण्याची सवयही सोडा. सोशल मीडियावर कोणाचं आयुष्य सुंदर दिसतं, कोणाचे गुण जास्त आहेत, कोणाला चांगलं कॉलेज मिळालं, कोण किती पुढे गेला - हे पाहत बसलात तर तुमचा स्वतःचा प्रवास तुम्हालाच कमी वाटू लागेल. लक्षात ठेवा, प्रत्येकाची सुरुवात वेगळी असते, प्रत्येकाचा वेग वेगळा असतो आणि प्रत्येकाचा प्रवास वेगळा असतो. तुमचं काम कोणाला मागे टाकणं नाही; तुमचं काम स्वतःला पुढे नेणं आहे.
तुमच्या विचारांमध्ये एक महत्त्वाचा बदल करा -“मला हे का करावं लागतंय?” या प्रश्नाबरोबर “यातून मला काय शिकता येईल?” हा प्रश्नही विचारा. अभ्यास कंटाळवाणा वाटतो? त्यातून तुमची एकाग्रता वाढू शकते. कठीण विषय आहे? तो तुमची चिकाटी वाढवू शकतो. एखादं काम वारंवार चुकतंय? ते तुमच्या कमकुवत बाजूची जाणीव करून देऊ शकतं. प्रत्येक अडचणीतून काहीतरी शिकण्याची सवय लागली की अडचणी शत्रू राहत नाहीत; त्या तुमच्या विकासाचा भाग बनतात. आणि स्वतःशी बोलताना शब्द जपून वापरा. “मी आळशी आहे” असं म्हणण्याऐवजी “माझ्या सवयी सुधारण्याची गरज आहे” असं म्हणा. “मला काहीच जमत नाही” ऐवजी “मला अजून शिकायचं आहे” असं म्हणा. कारण तुम्ही स्वतःबद्दल जे वारंवार बोलता, तेच हळूहळू तुमच्या मनावर विश्वास बनून बसतं. स्वतःला खोटं कौतुक नको; पण स्वतःला सतत कमी लेखणंही नको.
मुलांनो, तुमचं भविष्य आज कुठेतरी दूर लिहिलेलं नाही. ते आजच्या विचारांत, आजच्या सवयींत आणि आजच्या निर्णयांत हळूहळू लिहिलं जात आहे. आज तुम्ही वेळेला महत्त्व देता का? आज तुम्ही शिकण्याची तयारी ठेवता का? चूक झाली तर ती स्वीकारता का? कठीण कामापासून पळता की त्याला सामोरं जाता? मन नाही म्हणत असतानाही योग्य गोष्ट करता का? या छोट्या प्रश्नांची उत्तरं तुमच्या भविष्यात मोठी भूमिका बजावतात.
म्हणून स्वतःला एक नवीन विचार द्या - “मी परिपूर्ण नाही, पण मी सुधारू शकतो.” “मला सगळं येत नाही, पण मी शिकू शकतो.” “आज मी मागे आहे, पण कायम मागे राहणार नाही.” “माझ्या चुका माझं भविष्य ठरवत नाहीत; त्या माझी दिशा सुधारू शकतात.” आणि मग त्या विचारांना कृतीची जोड द्या. कारण विचार बदलला की दृष्टिकोन बदलतो. दृष्टिकोन बदलला की कृती बदलते. कृती बदलली की सवयी बदलतात. सवयी बदलल्या की परिणाम बदलतात… आणि परिणाम बदलले की भविष्य बदलू लागतं. म्हणून मुलांनो, परिस्थितीला दोष देण्याआधी एकदा स्वतःच्या विचारांकडे पाहा. कदाचित तुमच्या आयुष्यात बदल घडवणारी पहिली पायरी बाहेर कुठेच नाही…, ती तुमच्या मनातच आहे. मुलांनो, विचार बदला… कारण भविष्य अचानक बदलत नाही; ते आधी मनात बदलतं, मग सवयींत दिसतं आणि शेवटी आयुष्यात उमटतं.
