10 Oldest Countries : जगातील १० सर्वात प्राचीन देश कोणते? इतिहासात याचं एकच उत्तर नाही!

जगातील सर्वात जुना देश कोणता? हा प्रश्न सोपा वाटतो… पण इतिहास त्याचं उत्तर तितकं सोपं देत नाही. कारण “देश किती जुना?” हे ठरवताना आपण नेमकं काय मोजतो, यावर उत्तर बदलतं. एखाद्या प्रदेशाची सभ्यता किती जुनी आहे? तिथे संघटित राज्य कधी निर्माण झालं? सांस्कृतिक सातत्य किती काळ टिकून आहे? की आजचं सार्वभौम राज्य किती जुनं आहे? आजच्या आधुनिक राष्ट्र-राज्यांच्या सीमा आणि सरकारे प्राचीन काळातील राज्यांपेक्षा पूर्णपणे वेगळी होती. त्यामुळे खालील यादीला “आजच्या देशांशी संबंधित सर्वात प्राचीन सांस्कृतिक किंवा राजकीय परंपरा” म्हणून पाहणं अधिक अचूक ठरेल.

१. इजिप्त — सुमारे इ.स.पू. ३१००

इजिप्तचा दावा सर्वात मजबूत मानला जातो, जर निकष प्राचीन एकसंध प्रादेशिक राज्याची निर्मिती असा असेल. सुमारे इ.स.पू. ३१०० मध्ये Upper आणि Lower Egypt चे एकीकरण झाले आणि एक केंद्रीकृत इजिप्शियन राज्य आकाराला आले. हे एकीकरण राजा नार्मरशी संबंधित मानले जाते. इजिप्तच्या अधिकृत पुरातत्त्वीय माहितीनुसार याच काळात इजिप्त एक एकसंध राजकीय अस्तित्व बनले. मात्र, आजचा आधुनिक Egypt हा इ.स.पू. ३१०० पासून अखंडपणे चालत आलेला तोच राज्यव्यवस्थेचा प्रकार नाही.

२. इराण — सुमारे इ.स.पू. ४००० पासूनची सांस्कृतिक मुळे

आजच्या इराणच्या भूभागात सुसा आणि एलाम यांसारख्या प्राचीन संस्कृती विकसित झाल्या. सुसा येथे इ.स.पू. चौथ्या सहस्रकापासून महत्त्वपूर्ण वस्तीचे पुरावे आहेत. एलामचा इतिहासही हजारो वर्षे मागे जातो. मात्र, “इराण हे इ.स.पू. ४००० पासून अखंड सार्वभौम राष्ट्र आहे” असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. इराणचा दावा मुख्यतः पर्शियन भाषा, संस्कृती आणि दीर्घ सांस्कृतिक सातत्यावर आधारित आहे.

३. भारत — इ.स.पू. २६०० किंवा त्यापूर्वी

भारतीय उपखंडातील प्राचीन नागरी संस्कृतीचा सर्वात प्रसिद्ध पुरावा म्हणजे सिंधू खोरे किंवा हडप्पा संस्कृती. तिचा विकसित नागरी टप्पा साधारण इ.स.पू. २६०० ते १९०० असा मानला जातो. हडप्पा, मोहेंजोदारो, धोलावीरा आणि लोथल यांसारख्या शहरांमध्ये नियोजित रस्ते, जलव्यवस्था, व्यापार आणि प्रगत नागरी नियोजन आढळते. पण महत्त्वाचं म्हणजे ही संस्कृती आजच्या भारतापुरती मर्यादित नव्हती; तिचा मोठा भाग आजच्या पाकिस्तानमध्येही होता. त्यामुळे हडप्पा संस्कृतीला थेट आधुनिक भारतीय राज्याची स्थापना म्हणता येणार नाही.

४. इराक — मेसोपोटेमियाची भूमी

आजचा इराक हा मेसोपोटेमिया आणि सुमेरियन संस्कृतीचा केंद्रबिंदू असलेल्या प्रदेशात आहे. इथे प्राचीन शहर-राज्ये, लेखन, प्रशासन आणि संघटित शहरी जीवनाचा विकास झाला. उरुकसारखी शहरे प्राचीन नागरीकरणाच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाची आहेत. मात्र, प्राचीन सुमेर = आधुनिक इराक असे समीकरण करता येणार नाही. आधुनिक इराकचे राजकीय राज्य खूप नंतर तयार झाले. म्हणून इराकचा समावेश प्राचीन संस्कृतीच्या वारशामुळे केला जातो.

५. चीन — किमान इ.स.पू. दुसरे सहस्रक

चीनचा इतिहास जगातील सर्वात दीर्घ लिखित ऐतिहासिक परंपरांपैकी एक आहे. पारंपरिक इतिहासात Xia Dynasty ला सुमारे इ.स.पू. २०७० पासून मानले जाते. मात्र Xia साठी समकालीन लिखित पुरावे उपलब्ध नसल्याने त्याबाबत इतिहासकारांमध्ये चर्चा आहे. त्याउलट Shang Dynasty साठी पुरातत्त्वीय आणि लिखित पुरावे अधिक ठोस आहेत. Oracle-bone inscriptions मुळे Shang हा चीनचा पहिला स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत राजवंश मानला जातो. नंतर इ.स.पू. २२१ मध्ये Qin Dynasty ने चीनचा मोठा भाग प्रथमच एका साम्राज्याखाली एकत्र केला.

६. ग्रीस — इ.स.पू. १६०० किंवा त्यापूर्वीची सांस्कृतिक मुळे

प्राचीन ग्रीक संस्कृतीची मुळे Minoan आणि Mycenaean संस्कृतींमध्ये दिसतात. Mycenaean संस्कृती साधारण इ.स.पू. १६००–१२०० दरम्यान विकसित झाली. त्यानंतर Athens, Sparta यांसारखी स्वतंत्र शहर-राज्ये उदयाला आली. मात्र, प्राचीन काळात आजच्या अर्थाने एकसंध “ग्रीस” नावाचं राष्ट्र नव्हतं. आधुनिक ग्रीक राज्याची निर्मिती १९व्या शतकात झाली. त्यामुळे ग्रीसचा प्राचीनपणा मुख्यतः संस्कृती आणि भाषिक-सांस्कृतिक परंपरेचा आहे.

७. इथिओपिया — प्राचीन अक्सुमची परंपरा

इथिओपियाला आफ्रिकेतील सर्वात प्राचीन राज्यपरंपरांपैकी एक मानले जाते. Aksum Kingdom हे प्राचीन आफ्रिकेतील महत्त्वाचे व्यापारी आणि राजकीय केंद्र होते. अक्सुमचा उल्लेख इ.स. पहिल्या शतकातील Periplus of the Erythraean Sea मध्येही आढळतो. नंतर इथिओपियाने दीर्घ राजकीय आणि धार्मिक परंपरा जपल्या. मात्र, इथिओपियाच्या इतिहासात राजवंश आणि राज्यव्यवस्था बदलत राहिल्या; त्यामुळे हजारो वर्षांचे अखंड एकच सरकार होते असे म्हणणे अचूक नाही.

८. जपान — प्राचीन राजेशाहीची परंपरा

जपानच्या इतिहासाबाबत एक प्रसिद्ध दावा आहे—सम्राट जिम्मू यांनी इ.स.पू. ६६० मध्ये जपानची स्थापना केली. पण इथे मोठी सावधगिरी आवश्यक आहे. ही तारीख जपानी पारंपरिक कथनावर आधारित आहे; आधुनिक इतिहासकारांना जिम्मूच्या अस्तित्वाचा ठोस समकालीन पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे 660 BCE ही तारीख ऐतिहासिक तथ्य म्हणून मांडता येत नाही. तरीही जपानची सम्राटपदाची आणि सांस्कृतिक परंपरा अत्यंत प्राचीन आहे आणि त्याची राजेशाही जगातील सर्वात जुनी विद्यमान राजेशाही म्हणून व्यापकपणे ओळखली जाते.

९. व्हिएतनाम — प्राचीन परंपरा, पण २८७९ BCE निश्चित इतिहास नाही

व्हिएतनामी परंपरेनुसार Hồng Bàng Dynasty ची सुरुवात इ.स.पू. २८७९ मध्ये झाली असे सांगितले जाते. मात्र ही तारीख पारंपरिक/पौराणिक इतिहासाचा भाग आहे, ठोस समकालीन ऐतिहासिक नोंदींचा नाही. त्यामुळे “व्हिएतनामची स्थापना 2879 BCE मध्ये झाली” असे ठामपणे सांगणे योग्य नाही. उत्तर व्हिएतनाममध्ये कांस्ययुगीन संस्कृतींचे पुरातत्त्वीय पुरावे मात्र निश्चितपणे आढळतात.

१०. सॅन मरीनो — सर्वात जुने विद्यमान प्रजासत्ताक?

आता यादीतील सर्वात वेगळं उदाहरण—सॅन मरीनो. परंपरेनुसार त्याची स्थापना 301 CE मध्ये Saint Marinus यांनी केली. इथे “प्राचीन सभ्यता” नव्हे, तर राजकीय सातत्य महत्त्वाचं आहे. सॅन मरीनोला जगातील सर्वात जुने विद्यमान प्रजासत्ताक म्हणून व्यापक मान्यता आहे. सॅन मरीनोच्या राजकीय संस्थांचा विकास अनेक शतकांत झाला आणि 1243 मध्ये दोन Captains Regent ची व्यवस्था अस्तित्वात आली. मात्र 301 CE ही देखील परंपरागत स्थापना तारीख आहे; ती आधुनिक अर्थाने पूर्णपणे दस्तऐवजीकृत “राज्य स्थापना” म्हणून मांडू नये.

मग जगातील सर्वात जुना देश कोणता?

याचं एकच अंतिम उत्तर नाही.

जर प्रश्न असेल—

• “सर्वात प्राचीन एकसंध प्रादेशिक राज्य कोणते?”
  - इजिप्त हे सर्वात मजबूत उत्तरांपैकी एक आहे; सुमारे इ.स.पू. ३१०० मध्ये एकीकरण झाले.


• “सर्वात प्राचीन सातत्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरा कोणत्या देशाला आहे?”
  - इराण, भारत, चीन, इजिप्त यांसारखे अनेक देश या चर्चेत येतात.


• “सर्वात जुने विद्यमान प्रजासत्ताक कोणते?”
  - सॅन मरीनो.


• “सर्वात जुनी विद्यमान राजेशाही कोणती?”
  - जपान, पण त्याची 660 BCE स्थापना तारीख पारंपरिक आहे, ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध नाही.

थोडक्यात…

“जगातील सर्वात जुना देश” ही एक निश्चित ऐतिहासिक रँकिंग नाही. देशांची आधुनिक ओळख आणि प्राचीन संस्कृती यांना एकच गोष्ट मानणे चुकीचे ठरेल. म्हणूनच इजिप्तला प्राचीन एकसंध राज्यासाठी, चीनला दीर्घ लिखित-सांस्कृतिक परंपरेसाठी, भारत आणि इराणला प्राचीन सांस्कृतिक सातत्यासाठी आणि सॅन मरीनोला दीर्घ प्रजासत्ताक परंपरेसाठी विशेष स्थान दिले जाते.