जेन स्ट्रीटने शेअर बाजारात दोनच वर्षांत ३६,५०० कोटी रुपये कमावले. यापैकी ४,८०० कोटी रुपये अनैतिक प्रभावाने कंपनीने नफा कमावला. प्रामुख्याने बाजारातील मूलभूत उद्दिष्टांना हरताळ फासून चातुर्याने हा उपद्व्याप केला गेला. स्वतःचे घरगुती एटीएम असल्यासारखे या अमेरिकन बहुराष्ट्रीय ऑप्शन ट्रेडिंग कंपनीने शेअर बाजाराचा फायदा उचलला.
नक्की जेन स्ट्रीट काय करते? २००० साली ही कंपनी अमेरिकेत स्थापन झाली होती. कंपनीने जगभरात २६०० हून अधिक कर्मचारी कार्यरत आहेत. मोठ्या प्रमाणात कंपनीने जगभरात अनेक देशांतील बाजारात व्यवहार होतात. सध्या भारतीय बाजारात चार आस्थापनांच्या माध्यमातून ते कामकाज करतात. त्यातील २ विदेशी २ भारतीय आस्थापना आहेत. दोन वर्षांत कमावलेला नफा - ३६५०२ कोटी कामकाजातून मिळालेला नफा - ४३२८९ कोटी समभागांच्या फ्युचर ट्रेडिंग माध्यमातून मिळालेला नफा - ७४९६ कोटी
झालेला तोटा किती? हा तोटा कृत्रिमपणे निर्माण केलेला आहे. हा शुद्ध गैर हाताळणीचा प्रकार होता. बाजारातील कंगोरे लक्षात घेऊन जाणूनबुजून करवून घेतलेला तोटा होता तो कसा ते आपण पाहू ?
टोमॅटो व केचप यांचे उदाहरण पाहूयात १. प्रामुख्याने टोमॅटोच्या उत्पादन, अथवा मागणी पुरवठा समीकरणावर केचपच्या किमती आधारलेल्या असतात. २. समजा, आपण बाजारात गेलो व अनावश्यक पद्धतीने टोमॅटोची ढीगभर खरेदी केली व कृत्रिम पद्धतीने टोमॅटोची वानवा निर्माण केली. ३. पुरवठ्याची टंचाई निर्माण झाली की टोमॅटोचे भाव उसळणार आणि अंतिमतः केचप महागणार ४. पण हे असं न घडता, ज्यांना वाटत होतं केचप महागच राहील तस घडलंच नाही. तुम्ही केचप किमतीत वाढ होईल का नाही याची पैज लावू शकता, तर दुपारी सगळे टोमॅटो विकून टाकायचे !
यामुळे काय झाले? सगळेच टोमॅटो विकल्यामुळे टोमॅटो मुबलक प्रमाणात मिळण्यास सुरुवात झाली व शेवटी स्वस्त झाले. आता टोमॅटोची किंमत कमी झाली की, केचप स्वस्त होणार. आता यावर पैज लावून मिळालेला नफा खिशात... हेच जेन स्ट्रीटने बँक निफ्टी निर्देशांकात केले. उदाहरणार्थ तारीख होती १७ जानेवारी २०२४, सकाळी ११.४९ ते ३.३० पर्यंत अनेक समभाग ४३७० कोटींना खरेदी करून टाकले. सगळे समभाग (Shares) मध्ये वाढ ! ज्यामध्ये अचानक बेंचमार्क निर्देशांकात वाढ झाल्याने मोठ्या किमतीत समभाग कॉल ऑप्शन विकले व स्वस्तात पूट घेतले. दुपारी ११.४९-३.३० पर्यंत सगळे समभाग ५३७२ कोटींचे समभाग विकून टाकले. यामुळे समभागात मोठी घसरण झाली. पूटमध्ये नफेखोरी झाली, तर कॉल महागले. त्यामुळे विकलेल्या कॉलचा पालापाचोळा झाला. परिणामी ६१ कोटींचे नुकसान झाले. ७३४ कोटी ऑप्शन मिळाले. निव्वळ नफा ६७३ कोटींचा ते ही एक दिवसात... इथेही हे प्रकरण संपत नाही ! ते तिथेच थांबले नाहीत. क्लुप्ती दुसरी : "बंद होण्याचे चिन्हांकन" दिवसभर शांत राहा मोठ्या ऑप्शन्स पोझिशन्स बाजारात तयार करा शेवटची ४५ मिनिटे उरली : आता खरा खेळ चालू ... अनुकूल एक्सपायरीसाठी इंडेक्स वर/खाली करा, बाजारात प्रभाव पाडा. हे सामन्याच्या शेवटच्या मिनिटात स्कोअरबोर्ड बदलण्यासारखे आहे!
नवे उदाहरण : १० जुलै २०२४ उदाहरण : दुपारी २:३० पर्यंत वाट पाहिली. शेवटच्या तासात २,८०० कोटींची विक्री (डंप) केली. बँकनिफ्टी निर्देशांक खाली आणला. त्यांची ४४,१५४ कोटी रुपयांची बेअरिश स्थिती करून टाकली आणि पैसा छापला. त्यांनी काही स्टॉकमध्ये ३५-४०% व्हॉल्यूम नियंत्रित केला होता!
स्केल आश्चर्यकारक आहे : बँकनिफ्टी ऑप्शन्समध्ये १६.१५ लाख किरकोळ व्यापारी फक्त ४,६७५ प्रत्यक्ष बँकनिफ्टी समभागात व्यापार करत होते जेन स्ट्रीटने अनेकांना लुटण्यासाठी काही मोजक्या लोकांची बुद्धीभेद करून फसवणूक केली. तुम्हाला वाटले की बाजार तेजीत आहे (ते जेन स्ट्रीट खरेदी होते). तुम्ही फेरफार केलेल्या किमतींवर खरेदी केली. जेव्हा ते उलटले तेव्हा तुम्ही हरलात. त्यांना माहीत होते की उलट होणार आहे, तुम्हाला माहीत नव्हते. खेळ सुरुवातीपासूनच गोंधळलेला होता.
सेबीने जेन स्ट्रीटला दिलेली शिक्षा : ✅ -४,८४३ कोटी रुपये गोठवले ✅ -भारतीय बाजारपेठेतून बंदी ✅ -सर्व बँक खाती गोठवली ✅ -३ महिन्यांत पदावरून बाहेर पडावे ✅ -सतत देखरेख
खरा प्रश्न : जर एका फर्मने फक्त २१ दिवसांत बेकायदेशीरपणे ४,८४३ कोटी रुपये कमावले असतील, तर अन्य किती जण हे करत आहेत? हे किती काळ घडत आहे? किरकोळ व्यापाऱ्यांनी खरोखर किती तोटा सहन केला आहे? हे कदाचित हिमनगाचे फक्त टोक असू शकते...
