नवी दिल्ली : देशातील लाखो नोकरदारांसाठी आनंदाची बातमी आहे. केंद्र सरकारच्या नव्या लेबर कोडमुळे आता न वापरलेल्या सुट्ट्या वाया जाणार नाहीत, कारण त्या बदल्यात आता थेट पैसे मिळणार आहेत. हे नियम अद्याप पूर्णपणे लागू झालेले नसले तरी लवकरच लागू झाल्यास कर्मचाऱ्यांना मोठा फायदा होणार आहे.
नव्या कामगार कायद्यांतर्गत, विशेषतः Occupational Safety, Health and Working Conditions (OSH) Code, २०२० अंतर्गत, देशभरात सुट्ट्यांचे एकसमान नियम लागू करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. सध्या विविध राज्यांमध्ये वेगवेगळे नियम लागू आहेत. त्यामुळे गोंधळ निर्माण होतो. हा गोंधळ दूर करून एकसंध प्रणाली लागू करण्याचा सरकारचा उद्देश आहे. या नव्या नियमांनुसार, कर्मचाऱ्याला प्रत्येक २० दिवसांच्या कामानंतर १ दिवसाची अर्न्ड लीव्ह (Earned Leave or EL) मिळणार आहे. याशिवाय, जास्तीत जास्त ३० दिवसांची सुट्टी पुढील वर्षासाठी राखून ठेवता येईल. मात्र, जर सुट्ट्या ३० दिवसांपेक्षा जास्त झाल्या, तर त्या सुट्ट्यांचे ‘एनकॅशमेंट’ म्हणजेच रोख रकमेत रूपांतर करता येणार आहे.
यातील सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे, वर्षाच्या शेवटी कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या उरलेल्या सुट्ट्यांचा मोबदला मागण्याचा अधिकार मिळणार आहे. म्हणजेच, सुट्ट्या न वापरल्यास त्या थेट पैशात बदलता येणार आहेत. त्यामुळे सुट्ट्या ‘वाया’ जाण्याचा प्रश्नच राहणार नाही. याशिवाय, जर एखाद्या कर्मचाऱ्याने सुट्टीची मागणी केली आणि कंपनीने ती नाकारली, तरीही ती सुट्टी पुढे देण्यात यावी अशी तरतुद असेल. अशा प्रकारे साठवलेल्या सुट्ट्या ३० दिवसांपेक्षा जास्त झाल्यास त्या देखील एनकॅश करता येणार आहेत. यामुळे कंपन्यांच्या मनमानी कारभाराला काही प्रमाणात आळा बसणार आहे. हा फायदा प्रामुख्याने ‘वर्कर’ या श्रेणीतील कर्मचाऱ्यांना मिळणार आहे. यात कॉन्ट्रॅक्ट आणि फिक्स्ड टर्म वर्कर्सचाही समावेश होतो. मात्र, व्यवस्थापकीय किंवा प्रशासकीय (administrative) पदांवरील तसेच १८,००० हजार रुपयांपेक्षा जास्त पगार असलेल्या सुपरवायझरला हे नियम लागू होणार नाहीत.
पूर्वी Shops and Establishment Act आणि Factories Act, १९४८ अंतर्गत प्रत्येक राज्यात वेगवेगळे नियम होते. काही ठिकाणी ४५ ते ६० दिवस सुट्ट्या साठवण्याची मुभा होती, तर काही ठिकाणी नियम वेगळे होते. आता नवीन लेबर कोडमुळे देशभर एकसमान नियम लागू होणार आहेत. सध्या हे नियम पूर्णपणे लागू झालेले नाहीत, कारण अनेक राज्यांनी अजून त्यांच्या अंमलबजावणीचे नियम फायनल केलेले नाहीत. सर्व राज्ये तयार झाल्यानंतरच हे नियम देशभर लागू होतील. एकूणच, नवीन लेबर कोडमुळे कर्मचाऱ्यांना सुट्ट्यांबाबत अधिक स्पष्टता आणि आर्थिक लाभ मिळणार आहे.
