वेळेचा अपव्यय

आत्मज्ञान-प्राची परचुरे-वैद्य

मानवी जीवनातील सर्वांत मौल्यवान संपत्ती कोणती, असा प्रश्न विचारला तर बहुतांश लोक पैसा, ज्ञान किंवा सत्ता यांचा उल्लेख करतील; परंतु या सर्व गोष्टींपेक्षा अधिक मूलभूत आणि अपरिवर्तनीय अशी एक गोष्ट आहे वेळ. पैसा गमावला तर तो पुन्हा मिळवता येतो, ज्ञान विसरले तर पुन्हा आत्मसात करता येते, परंतु एकदा निसटलेला क्षण कोणत्याही किमतीवर परत मिळत नाही. म्हणूनच वेळेचा अपव्यय हा केवळ निष्काळजीपणाचा प्रश्न नसून मानवी अस्तित्वाच्या मर्यादांचा प्रश्न आहे. वेळ वाया घालवणे म्हणजे प्रत्यक्षात स्वतःच्या आयुष्याचाच एक भाग निष्फळ खर्च करणे होय.आधुनिक समाजात वेळेच्या अपव्ययाचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे झाले आहे. पूर्वी निष्क्रियता ही वेळ वाया घालवण्याचे मुख्य कारण मानली जात असे; परंतु आजच्या काळात सतत व्यस्त असूनही माणूस वेळेचा अपव्यय करीत असतो. तंत्रज्ञान, सामाजिक माध्यमे, अखंड माहितीचा मारा आणि सततच्या मनोरंजनाच्या साधनांमुळे मनुष्याचे लक्ष विखुरले गेले आहे. एका अर्थाने आधुनिक व्यक्ती ‘काम’ करत असतानाही अंतर्मनाने अस्थिर असते. त्यामुळे वेळेचा अपव्यय हा आता केवळ आळशीपणाशी संबंधित राहिलेला नाही; तो मानसिक विस्कळीतपणाशी जोडला गेला आहे.

वेळेच्या अपव्ययामागे मानसशास्त्रीय कारणेही महत्त्वाची असतात. अनेकदा मनुष्य जाणीवपूर्वक वेळ वाया घालवत नाही; उलट तो एखाद्या कार्याला सतत पुढे ढकलत राहतो. याला ‘प्रोक्रॅस्टिनेशन’ असे म्हणतात. ही सवय केवळ दुर्लक्षामुळे निर्माण होत नाही. अपयशाची भीती, परिपूर्णतेचा अट्टहास, आत्मविश्वासाचा अभाव किंवा मानसिक ताण यांमुळे माणूस आवश्यक कामांपासून दूर पळू लागतो. परिणामी, क्षणिक आराम मिळतो; परंतु दीर्घकाळात अपराधीपणा आणि असमाधान वाढते. म्हणून वेळेचा अपव्यय हा अनेकदा व्यक्तीच्या मानसिक संघर्षांचे बाह्य रूप असतो. समाजशास्त्रीय दृष्टीने पाहिले, तर आधुनिक उपभोगवादी संस्कृतीदेखील वेळेच्या अपव्ययाला प्रोत्साहन देते. बाजारपेठेचे अर्थकारण माणसाचे लक्ष सतत वेधून घेण्यावर आधारलेले आहे. सामाजिक माध्यमे, व्हिडीओ प्लॅटफॉर्म्स आणि डिजिटल मनोरंजन यांची रचना अशी केलेली असते की वापरकर्ता जास्तीत जास्त वेळ त्यांच्यात गुंतून राहावा. परिणामी, माणूस स्वतःच्या वेळेवरचा ताबा हळूहळू गमावू लागतो. तो आपल्या इच्छेने वेळ खर्च करीत आहे, असे त्याला वाटते; परंतु प्रत्यक्षात त्याचे लक्ष आणि वेळ हीच एक विक्रीयोग्य वस्तू बनलेली असते. त्यामुळे वेळेचा अपव्यय हा वैयक्तिक कमकुवतपणापुरता मर्यादित राहत नाही; तो आधुनिक अर्थव्यवस्थेच्या रचनेशीही संबंधित ठरतो.



तत्त्वज्ञानाच्या पातळीवर विचार केला, तर वेळेचा अपव्यय हा अस्तित्वाच्या अर्थाशी जोडलेला प्रश्न आहे. प्राचीन ग्रीक तत्त्वज्ञ सेनेका यांनी म्हटले होते की, “आपल्याकडे वेळ कमी नसतो; आपणच त्याचा मोठ्या प्रमाणावर अपव्यय करतो.” मनुष्य अनेकदा अशा गोष्टींमध्ये स्वतःला गुंतवून घेतो ज्यांचा त्याच्या अंतर्गत विकासाशी किंवा जीवनमूल्यांशी काहीही संबंध नसतो. तो बाह्य यशाच्या मागे धावताना स्वतःशी संवाद साधण्यास विसरतो. परिणामी, वेळ निघून गेल्यावर जीवनात एक प्रकारची पोकळी निर्माण होते. या अर्थाने वेळेचा अपव्यय हा केवळ उत्पादकतेचा प्रश्न नसून आत्मभान हरवण्याची प्रक्रिया आहे.तथापि, वेळेचा प्रत्येक ‘निष्क्रिय’ क्षण अपव्यय ठरतो, असे मानणेही चुकीचे आहे. आधुनिक कार्यसंस्कृतीत सतत उत्पादक राहण्यावर अत्यधिक भर दिला जातो. विश्रांती, चिंतन, निवांतपणा किंवा सर्जनशील रिकामेपणा यांनाही अनेकदा निष्फळ मानले जाते. प्रत्यक्षात मानवी मनाला स्थैर्य आणि सर्जनशीलता मिळवण्यासाठी अशा शांत क्षणांची आवश्यकता असते. एखादा कलाकार समुद्रकिनारी निवांत बसलेला असो किंवा वैज्ञानिक विचारमग्न अवस्थेत फिरत असो - त्या क्षणांना बाह्यदृष्ट्या निष्क्रियता वाटू शकते; परंतु ते अंतर्मनाच्या सृजनशील प्रक्रियेचा भाग असतात. म्हणूनच वेळेचा सदुपयोग आणि अपव्यय यामधील सीमा नेहमी स्पष्ट नसते.(Bandra Fire)



महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की, वेळेचे मूल्य आपण कशात मोजतो? जर वेळ केवळ आर्थिक उत्पादनक्षमतेसाठी वापरली, तर जीवन यांत्रिक होण्याचा धोका असतो. परंतु वेळ अशा गोष्टींसाठी खर्च झाली, ज्या व्यक्तीच्या विचारांना, संवेदनांना आणि नात्यांना समृद्ध करतात, तर ती अर्थपूर्ण ठरते. एखादे पुस्तक वाचणे, निसर्ग अनुभवणे, मैत्री टिकवणे किंवा आत्मपरीक्षण करणे - या गोष्टी बाह्यदृष्ट्या ‘उत्पादक’ नसल्या, तरी मानवी जीवनाला गहन अर्थ देतात. त्यामुळे वेळेचा अपव्यय हा केवळ क्रियांच्या प्रमाणावर अवलंबून नसून त्यांच्या गुणवत्तेवरही अवलंबून असतो.आजच्या वेगवान युगात वेळेचे व्यवस्थापन हा एक लोकप्रिय विषय झाला आहे. अनेक पुस्तके, कार्यशाळा आणि तंत्रे यांद्वारे वेळ अधिक कार्यक्षमतेने वापरण्याचे मार्ग सांगितले जातात; परंतु वेळेचे खरे व्यवस्थापन बाह्य तंत्रांपेक्षा अंतर्गत स्पष्टतेवर अवलंबून असते. व्यक्तीला स्वतःच्या प्राधान्यक्रमांची जाणीव नसेल, तर कोणतीही योजना परिणामकारक ठरत नाही. वेळेचा योग्य उपयोग करण्यासाठी माणसाने प्रथम स्वतःला विचारले पाहिजे की, आपल्या जीवनातील खरे मूल्य काय आहे? कोणत्या गोष्टींसाठी आपण आपले आयुष्य खर्च करू इच्छितो? या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्यानंतरच वेळेला दिशा मिळू शकते.शेवटी, वेळेचा अपव्यय हा केवळ हरवलेल्या मिनिटांचा प्रश्न नाही; तो हरवत जाणाऱ्या जीवनाचा प्रश्न आहे. प्रत्येक क्षणासोबत माणूस स्वतःचे भविष्य घडवत असतो. म्हणून वेळेचा योग्य उपयोग म्हणजे फक्त अधिक काम करणे नव्हे, तर अधिक सजगपणे जगणे होय. वेळेचे महत्त्व ओळखणारा मनुष्य जीवनातील क्षणांना केवळ मोजत नाही, तर त्यांना अर्थ देतो आणि कदाचित हाच अर्थपूर्णपणा वेळेच्या अपव्ययाविरुद्धचा सर्वांत प्रभावी प्रतिकार ठरतो.