एतेषु रूपेषु लक्ष्मीः प्रकट्या

ऋतुराज-ऋतुराज केळकर

‘घाव बसलं घावावर सोसायला...
झुंझायाला... अंगी बळ येऊ दे...
आभाळागत माया तुझी आम्हावर राहू दे...”

सध्याछायेच्या सावलीत नेहमी सारखीच संगीताच्या दुनियेत हरवलेली मी सांजवात करायला स्वामींच्या पादुकांसमोर उभी राहिले आणि रवींद्र दादांची आठवण आली. “श्रीरामाचे निस्सीम भक्त असलेले “डॉक्टर रवींद्र मराठे”... विरारच्या शाखेतील त्यांची माझी पहिली आणि शेवटची भेट. आज श्रीरामचा जप करून त्यांच्याकडे येणाऱ्या प्रत्येक रुग्णाला ते औषध देतात म्हणूनच कदाचित ते धन्वंतरी आहेत असं मला वाटते. त्या दिवशी दादाने मला श्रीरामशिधा दिला ज्यामुळे मला कधीही काहीही कमी पडले नाही. मग मनात विचार आला लक्ष्मी म्हणजे तरी काय?

मग संध्याकाळच्या मंद वाऱ्यात पादुकांसमोर उभं राहिल्यावर मनात एक गहिरा विचार उमटला. रवींद्र दादांनी दिलेला श्रीरामशिधा हा केवळ अन्नाचा शिधा नव्हता, तर तो आशीर्वादाचा खजिना होता. त्या क्षणी जाणवलं लक्ष्मी म्हणजे फक्त पैसा नाही, तर जीवनातली पूर्णता आहे. आज लक्ष्मीची अनेक रूपे आजूबाजूला वावरत असतात पण आपल्याला त्याची बरेचदा जाणीवच नसते. अगदी लक्ष्मीची दैवी रूपे याबद्दल विचार करायचा झाला तर समग्र जीवनाच्या वीणेच्या स्वरात पावलोपावली ती आहेत कारण लक्ष्मी ही केवळ सोनं वा वैभवापुरती मर्यादित नाही. ती प्रत्येक घरातल्या छोट्या छोट्या सुखसोयींमध्ये, प्रेमळ नात्यांमध्ये आणि गुरुकृपेच्या सावलीत प्रकट होते. जिथे अन्नाच्या सुगंधाने घर भरून जातं, तिथे धान्यलक्ष्मी आपली कृपा दाखवते. ती फक्त भाकरीपुरती मर्यादित नसून, घरातील गृहलक्ष्मीच्या हातच्या जेवणातली माया, शेतकऱ्याच्या घामातलं सोनं आणि भक्ताच्या थाळीतला प्रसाद हे सगळं तिचं रूप आहे. धान्यलक्ष्मी ही उपासमारीवर मात करणारी कृपा आहेच पण, अन्न म्हणजे केवळ शरीराचं पोषण नव्हे तर, जीवन टिकवण्याचं सामर्थ्य आहे आणि म्हणूनच धान्यलक्ष्मी ही खरी जीवनाधार आहे. धान्यलक्ष्मी आजच्या काळात म्हणजे अन्नसुरक्षा. शेतकऱ्याच्या घामातून उगवलेलं धान्य, अन्नधान्याच्या पुरवठ्याची साखळी आणि प्रत्येकाच्या थाळीत पोहोचणारं अन्न हे तिचं आधुनिक रूप आहे. उपासमारीवर मात करणारे अन्नछत्र, अन्नदानाच्या योजना आणि शाश्वत शेती ही धान्यलक्ष्मीची आजची अभिव्यक्ती आहे.

कसं आहे ना की, जिथे औषधाच्या कडवट चवीतही जीवनाचं गोड आश्वासन दडलेलं असतं, तिथे आरोग्यलक्ष्मी प्रकट होते. खरंतर आरोग्यलक्ष्मी ही शरीराचं बळच नव्हे, तर मनःशांती आणि जीवनाचा आनंद आहे. तिथे ती फक्त गोळ्या वा औषधांच्या बाटल्यांत नसते, तर डॉक्टरांच्या हसऱ्या चेहऱ्यात, सेवाभावी परिचारिकेच्या स्पर्शात आणि रुग्णाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या आशावादात तिचं वास्तव्य असतं. आरोग्यलक्ष्मी म्हणजे आधुनिक आरोग्यसेवा. हॉस्पिटल्स, औषधं, डॉक्टरांचा सेवाभाव आणि मानसिक आरोग्याची काळजी ही तिची आजची रूपं आहेत. कोविडसारख्या संकटात जेव्हा आरोग्यसेवा जीवन वाचवते, तेव्हा तीच आरोग्यलक्ष्मी प्रकट झालेली जाणवते.

जिथे ज्ञान आहे, तिथे विद्यालक्ष्मी आहे. पुस्तकांच्या पानांत, गुरूंच्या शिकवणीत आणि विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांत चमकणाऱ्या उद्याच्या पूर्ण होऊ घातलेल्या स्वप्नांमध्ये तिचं दर्शन होतं. ज्ञानाशिवाय कोणतीही समृद्धी टिकत नाही, म्हणूनच विद्यालक्ष्मी ही जीवनाची खरी दिशा दाखवते. म्हणूनच विद्यालक्ष्मी ही ज्ञानाचं तेज आहे. पुस्तकांच्या पानांत, गुरूंच्या शिकवणीत, आणि विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांत चमकणाऱ्या उत्सुकतेत तिचं दर्शन होतं. ज्ञानाशिवाय कोणतीही समृद्धी टिकत नाही, म्हणूनच विद्यालक्ष्मी ही जीवनाची खरी दिशा दाखवते. ती अंधारात दीपज्योतीसारखी आहे, जी मार्गदर्शन करते आणि संस्कारांची बीजं पेरते. विद्यालक्ष्मी आजच्या युगात म्हणजे शिक्षणाचा प्रकाश. शाळा, महाविद्यालयं, डिजिटल शिक्षण आणि ज्ञानसंपन्न समाज ही तिची रूपं आहेत. इंटरनेटवर उपलब्ध असलेलं ज्ञान, संशोधन आणि नवकल्पना ही विद्यालक्ष्मीची आधुनिक अभिव्यक्ती आहे.

तसेच जिथे भक्ती आहे किंवा पाहिलेली स्वप्ने पूर्ण करण्याची जिद्द आहे तिथे आदिलक्ष्मी आहे. म्हणूनच आदिलक्ष्मी ही धर्माचं तेज आहे. भक्तीच्या मार्गावर चालताना, सत्याचं पालन करताना आणि गुरुकृपेच्या सावलीत राहिल्यावर तिचं दर्शन होतं. ती जीवनाला अाध्यात्मिक आधार देते आणि मनाला स्थैर्य देते. आदिलक्ष्मी म्हणजे जीवनाला दिशा देणारी शक्ती, जी भक्ताला धर्माच्या मार्गावर स्थिर ठेवते. ती स्वप्ने पूर्ण करताना येणारे अडथळे पार करण्याची जिद्द आणि धैर्य आहे, तिथे वीरलक्ष्मी आहे. संकटांचा सामना करताना, अन्यायाविरुद्ध उभं राहताना आणि सत्यासाठी झुंझताना तिचं सामर्थ्य जाणवतं आणि सरतेशेवटी जेव्हा विजय मिळतो तेव्हा तीच विजयलक्ष्मी बनते, वीरलक्ष्मी आणि विजयलक्ष्मी आजच्या काळात म्हणजे संघर्ष आणि यश. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारे लोक, समाजासाठी झुंझणारे कार्यकर्ते आणि प्रयत्नांनी मिळवलेलं यश ही तिची रूपं आहेत. खेळाडूंचा विजय, संशोधकांची शोधयात्रा आणि सामान्य माणसाचा संघर्ष हीच तिची आधुनिक छटा आहे.

याच प्रयत्नांना यशाचं फळ देणारी शिवाय जिथे धर्माचे पालनकर्ते आहेत, तिथे आदिलक्ष्मी आहे. आदिलक्ष्मी म्हणजे आजच्या युगात धर्माचं तेज पण, धर्म म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नव्हेत, तर सत्याचं पालन, नैतिकता आणि जीवनाला अध्यात्मिक आधार देणे म्हणजे धर्म असतो. समाजात प्रामाणिकपणा, न्याय, आणि गुरुकृपेवर विश्वास ठेवणं ही आदिलक्ष्मीची आजची रूपं आहेत.भक्तीच्या मार्गावर चालताना, सत्याचं पालन करताना आणि गुरुकृपेच्या सावलीत राहिल्यावर तिचं तेज प्रकट होतं आणि जिथे प्रेम आहे, तिथे गजलक्ष्मी आहे. पण गजलक्ष्मी म्हणजे केवळ दांपत्यातील प्रेम नव्हे, तर संपूर्ण कुटुंबातली एकात्मता, परस्परांचा सन्मान आणि नात्यांमधील सौंदर्य. गजलक्ष्मी ही त्या घरात प्रकट होते जिथे आईच्या मायेचा स्पर्श आहे, वडिलांच्या मार्गदर्शनाची छाया आहे, भावंडांच्या हसण्यातला गोडवा आहे आणि मित्रांच्या नात्यातली निष्ठा आहे. गजलक्ष्मी म्हणजे नात्यांचा सुगंध जसा फुलांचा गंध संपूर्ण बागेला व्यापतो, तसा प्रेमाचा गंध संपूर्ण घराला व्यापतो. तीच खरी समृद्धी आहे जी पैशाने विकत घेता येत नाही. गजलक्ष्मी असलेल्या घरात वाद असले तरी ते लवकर मिटतात, गैरसमज असले तरी ते प्रेमाने दूर होतात आणि संकटं आली तरी एकमेकांच्या आधाराने ती सहज पेलली जातात. म्हणूनच गजलक्ष्मी ही महालक्ष्मीच्या सर्वात नाजूक पण सर्वात सामर्थ्यवान रूपांपैकी एक आहे. कारण प्रेमाशिवाय कोणतीही समृद्धी अपूर्ण आहे. जिथे गजलक्ष्मी आहे, तिथे घर हे फक्त चार भिंतींचं बांधकाम नसून, ते एक मंदिर असतं जिथे, प्रत्येक नातं दीपज्योतीसारखं उजळतं. गजलक्ष्मी म्हणजे प्रेम आणि नात्यांचा सुगंध. आजच्या युगात ती कुटुंबातील एकात्मता, मित्रांच्या नात्यातली निष्ठा आणि समाजातली परस्परांची काळजी आहे. सोशल मीडियाच्या गोंगाटातही जेव्हा खरी माया, खरी साथ मिळते, तेव्हा तीच गजलक्ष्मी प्रकट होते.म्हणजेच, लक्ष्मीची प्रत्येक रूपं आजच्या युगातही जिवंत आहेत मग त्यात अन्नसुरक्षा, आरोग्यसेवा, शिक्षण, संघर्ष आणि विजय, नैतिकता आणि प्रेमसर्च येत. याचं तत्त्वज्ञानात्मक सार असं की खरी समृद्धी ही पैशात नसून जीवनाच्या संतुलनात आहे.

म्हणूनच श्रीपाद श्रीवल्लभांनी म्हटलेलं वचन “महालक्ष्मी नित्य संपूर्ण कलेने प्रकाशित असते” याचा अर्थ असा की भक्ताच्या घरात सर्व रूपांची कृपा एकत्रितपणे असते. संकटं आली तरी त्या घराला सामर्थ्य मिळतं, कारण खरी गुरुकृपा हीच महालक्ष्मीचा सर्वात मोठा आशीर्वाद आहे. संकटं ही जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत. पण ज्या घरावर गुरुकृपेची सावली असते, त्या घराला संकटांचा सामना करण्याची शक्ती मिळते. हीच खरी समृद्धी आहे जी पैशात नाही, तर धैर्यात, समाधानात आणि भक्तीत आहे. महालक्ष्मी म्हणजे त्या अदृश्य शक्तीचं रूप, जी भक्ताला झुंझायला बळ देते, सोसायला धैर्य देते आणि शेवटी समाधानाची गोड झुळूक आणते.अखेरीस माझ्याच शब्दात सांगायचे झाले, तर जिथे अन्न, आरोग्य, ज्ञान, धर्म, धैर्य, प्रेम आणि संतुलन आहे, तिथेच लक्ष्मी प्रकट होते. तिच्या या रूपांनी जीवन संपूर्ण होतं आणि खरी समृद्धी म्हणजे सुखाचा प्रकाश मिळतो अर्थात...
“अन्नं च स्वास्थ्यं च विद्या च धर्मो
वीर्यं च प्रेम च समत्वमेव ।
एतेषु रूपेषु लक्ष्मीः प्रकट्या
संपूर्णजीवनं सुखं प्रकाशयति ॥”