Tuesday, July 23, 2024
Homeसंपादकीयरविवार मंथनहॉकीवाली सरपंच

हॉकीवाली सरपंच

दी लेडी बॉस: अर्चना सोंडे

भारतात क्रिकेट हा धर्म मानला जातो. पण हॉकी हा आपल्या भारताचा राष्ट्रीय खेळ आहे. एक काळ असा होता की, ऑलिपिंकमध्ये हॉकीमुळे भारताचा दबदबा होता. आतापर्यंत ऑलिपिंकमध्ये भारताने आठ सुवर्णपदके, एक रौप्य आणि तीन कांस्य पदके मिळवली आहेत. मेजर ध्यानचंद यांना तर ‘हॉकीचे जादूगर’ म्हणून ओळखले जात. आज या खेळात भारताची खूपच पिछेहाट झालेली दिसते. मात्र एक महिला सरपंच हॉकी खेळू पाहणाऱ्या मुलींचा संघ बांधते आणि दर्जेदार महिला हॉकीपटू घडवते हे स्वप्नवत आहे. ही महिला सरपंच म्हणजे राजस्थानातील ‘नीरू यादव’ होय. हरयाणात लहानाची मोठी होत असताना, नीरू यादवचा हॉकीला खेळ म्हणून घेण्याकडे कल होता. तथापि, तिचे कुटुंबीय आग्रही होते की, तिने तिच्या शिक्षणावर लक्ष केंद्रित करावे आणि म्हणून तिने खेळ खेळण्याचे तिचे स्वप्न सोडले. सुदैवाने बऱ्याच वर्षांनंतर यादव आता ‘हॉकीवाली’ (हॉकीच्या बाई) सरपंच म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यांनी राजस्थानच्या झुंझुनू जिल्ह्यातील लांबी अहिर गावात पितृसत्तेचा पराभव करणाऱ्या तरुण महिला हॉकीपटूंचा एक संघ तयार केला आहे.

बहुतेक दिवस, यादव मैदानावर मुलींसोबत दिसतात, त्यांना त्यांचे सर्वोत्तम देण्याचा सल्ला देतात. या मुली हॉकी खेळण्यासाठी रूढीवादी आणि पारंपरिक परंपरा मोडून काढत आहेत आणि त्याचे परिणाम सर्वांनाच पाहायला मिळतात. “आमच्याकडे २-२५ मुलींचा गट नियमितपणे हॉकी खेळतो. त्यापैकी काही जिल्हा आणि राज्य स्तरावर खेळायला गेले आहेत आणि आता राष्ट्रीय निवडीसाठी प्रशिक्षण घेत आहेत,” यादव सांगतात. जेव्हा नीरू ऑक्टोबर २०२० मध्ये सरपंच झाल्या, तेव्हा देशासाठी हॉकी खेळण्याचे काही मुलींचे स्वप्न त्यांना कळले. त्यांच्या स्वप्नांना आपल्या स्वप्नाप्रमाणेच मरू न देण्याचा निर्धार करून, नीरूने त्यांच्या पालकांना मुलींना प्रशिक्षण देण्याची परवानगी देण्याचे ठरवले. “मुलींना खेळण्यासाठी मैदान नव्हते. जवळच असलेल्या एका खासगी विद्यापीठाच्या मैदानावर आम्ही खेळू लागलो. मी संघ तयार करण्यासाठी आणि मुलींना प्रशिक्षण देण्यासाठी प्रशिक्षक नियुक्त करण्यासाठी माझा पगार दान करण्याचा निर्णयही घेतला. शेवटी, आम्ही गावात आमचे स्वतःचे मैदान देखील मिळवू शकलो,” नीरू सांगतात. बीएड आणि एमएड पदवीसह गणितात एमएससी पदवी घेतलेल्या नीरू यादव सध्या पीएच.डी करत आहेत.

मात्र, सरपंचपदाची जागा महिला प्रतिनिधीसाठी जाहीर झाली, तेव्हा नीरू लांबी अहिरी येथे राहणाऱ्या साध्या गृहिणी होत्या. स्थानिक प्रशासनाची कोणतीही पूर्व माहिती नसताना पण सामाजिक कार्याची आवड आणि समाजाला परत देण्याची इच्छा असल्याने त्यांनी निवडणूक लढवली आणि जिंकली. निवडून आल्यावर पहिला उपक्रम राबविला तो म्हणजे शेतकरी उत्पादक संघटना (FPO) ची स्थापना करणे. शेतकऱ्यांना त्यांच्या पद्धती वाढवण्यासाठी, चांगल्या किमतीची वाटाघाटी करण्यासाठी आणि मोठ्या बाजारपेठांमध्ये प्रवेश करण्यासाठी आणि त्यांचे जीवनमान सुधारण्यासाठी सक्षम करण्यासाठी शेतकरी उत्पादक संघटना आवश्यक आहे, असे त्या मानतात. “शेतकरी सावकारांकडून जादा व्याजदराने कर्ज घेत होते. बियाणे किंवा खते घेण्यासाठी त्यांना गावापासून १० किमीपेक्षा जास्त अंतर पार करावे लागे. संघटनेद्वारे, शेतकऱ्यांना केवळ संघटनेत प्रवेश नाही, तर सरकारी योजनांचा लाभ कसा घ्यायचा, याची माहितीही मिळते,” नीरू सांगतात.

तिने प्रधानमंत्री कौशल विकास योजना (PMKVY) योजनेअंतर्गत मुलींसाठी कौशल्य विकास कार्यक्रम सुरू केला, कौशल्य प्रशिक्षण दिले. यानंतर आता जयपूरमध्ये महिला वेगवेगळ्या नोकऱ्यांवर काम करत आहेत. “आम्ही भारतीय स्टेट बँक (SBI) सोबत सुकन्या समृद्धी योजनेंतर्गत आर्थिक योजना आणि त्यांच्या मोबाइल फोनवर UPI कसे वापरावे याबद्दल शिक्षित करण्यासाठी देखील सहकार्य केले आहे”, नीरू पुढे सांगतात. यादव यांनी त्यांच्या गावात कचरामुक्त लग्नाचा कार्यक्रमही सुरू केला आहे. एक ‘भांडी बँक’ स्थापन करून, लग्नासारख्या सामुदायिक मेळाव्यासाठी स्टेनलेस स्टीलची भांडी उपलब्ध करून देण्यासाठी, घातक समजल्या जाणार्या प्लॅस्टिकचा प्रभाव दूर करण्यासाठी, बचत गट स्थापन करण्याव्यतिरिक्त (SHGs) विविध प्रकल्पांसाठी पुढाकार घेतला.

“आम्ही या अल्पावधीत शोष खड्डे खोदले, पावसाच्या पाण्याची साठवण सुरू केली आणि रस्ते तयार केले,” त्या म्हणतात. एक महिला सरपंच या नात्याने, त्यांना वाटते की, नेतृत्वाची व्याख्या करणे हे सर्वात मोठे आव्हान आहे, कारण पुरुषांनी सत्तेत असलेल्या स्त्रीशी फारसे जुळवून न घेणे आणि निर्णय घेणे. “खेड्यात, निर्णय प्रक्रियेत पुरुषांचा सहभाग असलेल्या पुरुष सरपंचाची अशी प्रतिमा नेहमीच असते. जेव्हा मी पदभार स्वीकारला, तेव्हा काही अहंकार दुखावले गेले होते आणि काही प्रमाणात नाराजी होती; परंतु जेव्हा त्यांनी मी करत असलेल्या कामाचे परिणाम पाहिले, तेव्हा त्यांनी मला स्वीकारण्यास सुरुवात केली,” नीरू यादव म्हणतात.

अलीकडे, नीरू यांनी कौन बनेगा करोडपतीवर हजेरी लावली, जिथे त्यांनी लांबी अहिरमधील सकारात्मक बदलाची कहाणी शेअर केली. त्यांनी कार्यक्रमामध्ये ६.७० लाख रुपये जिंकले. ज्याचा वापर त्या मुलींच्या खेळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि अदित्री फाऊंडेशनच्या माध्यमातून पर्यावरण संवर्धनासाठी करणार आहे. त्यांच्या कार्यकाळास दोन वर्षे शिल्लक असताना, यादव यांची गावाच्या विकासासाठी दूरगामी परिणाम करेल असा दृष्टिकोन आहे. “गावात स्टेडियम बांधण्याचे माझे स्वप्न आहे. तसेच, गावातील महिलांना स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी विशिष्ट जागा नसल्यामुळे त्यांच्यासाठी ग्रंथालय उपयुक्त ठरेल. मी देशासाठी हॉकी खेळणाऱ्या मुलींचीही वाट पाहत आहे,” असे त्या कार्यक्रमात म्हणाल्या.
त्यांच्या मते स्त्रिया वेळेचे व्यवस्थापन, बहुविध कार्य करण्यास सक्षम आहेत. त्यांच्यात भावनिक ओलावा आहे ज्यामुळे त्यांना चांगले नेते बनण्यास मदत होते. अधिक महिला ग्रामसभांना उपस्थित राहून त्यांची मते मांडत आहेत याचा नीरू यादव यांना आनंद आहे.

नीरू यादवसारख्या क्रीडा क्षेत्रासाठी झटणाऱ्या महिला पाहिल्या की, ऑलिम्पिकमधले हॉकी खेळातील सुवर्णपदक दूर नाही, असा विश्वास वाटतो. ‘लेडी बॉस’साठी आवश्यक गुण हॉकीवाली सरपंच अर्थात नीरू यादव यांच्यामध्ये देखील दिसतात.

theladybosspower@gmail.com

Get latest Marathi News, Maharashtra News and Latest Mumbai News from Politics, Sports, Entertainment, Business and local news from Mumbai and All cities of Maharashtra

RELATED ARTICLES
- Advertisment -

Most Popular

- Advertisment -