भारतीय नागरिकत्व (Citizenship) सिद्ध करण्यासाठी केवळ आधार (Aadhaar), पॅन (PAN), मतदार ओळखपत्र (Voter ID), बँक पासबुक (Bank Passbook) किंवा वडिलोपार्जित मालमत्तेची कागदपत्रे (Property Documents) पुरेशी नाहीत, असे महत्त्वपूर्ण निरीक्षण कोलकाता उच्च न्यायालयाने (Calcutta High Court) नोंदवले आहे. कथित बांगलादेशी (Bangladeshi) नागरिकाच्या ताब्याविरोधातील याचिका (Petition) फेटाळताना न्यायालयाने हा निर्णय दिला.
न्यायालयाने स्पष्ट केले की, इमिग्रेशन अँड फॉरेनर्स ॲक्ट, २०२५ (Immigration and Foreigners Act, 2025) अंतर्गत एखादी व्यक्ती भारतीय नागरिक असल्याचा दावा करत असेल, तर तो सिद्ध करण्याची जबाबदारी (Burden of Proof) संबंधित व्यक्तीवरच असते.
नेमके काय आहे प्रकरण?
एका व्यक्तीने आपल्या पुतण्याला १८ जून २०२६ पासून बेकायदेशीररीत्या ताब्यात (Custody) ठेवण्यात आल्याचा आरोप करत हॅबियस कॉर्पस (Habeas Corpus) याचिका दाखल केली होती. याचिकाकर्त्याच्या म्हणण्यानुसार, त्याच्या पुतण्याचे नाव २०२६ मधील स्पेशल इंटेन्सिव्ह रिव्ह्यू (Special Intensive Review - SIR) दरम्यान सुरुवातीला "अंडर ॲडज्युडिकेशन (Under Adjudication)" म्हणून नोंदवण्यात आले होते. त्यानंतर त्याचे नाव मतदार यादीतून (Voter List) वगळण्यात आले. या निर्णयाविरोधातील अपील (Appeal) प्रलंबित असतानाच त्याच्यावर कारवाई करण्यात आल्याचा आरोप करण्यात आला.
- मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस; कुणाला न्याय मिळत नसल्याची भावना असेल, तर संवादातून मार्ग काढू मुंबई : "मराठा समाजाच्या हितासाठी आणि कल्याणासाठी ...
नागरिकत्व सिद्ध करण्यासाठी सादर केली ही कागदपत्रे
याचिकाकर्त्याने संबंधित व्यक्ती जन्मतः भारतीय नागरिक असल्याचा दावा करत न्यायालयात पुढील कागदपत्रे सादर केली.
- वडिलोपार्जित जमिनीची कागदपत्रे (Property Documents)
- मतदार ओळखपत्र (Voter ID)
- बँकेचे दस्तऐवज (Bank Documents)
- इतर ओळखपत्रे (Identity Documents)
मात्र, ही कागदपत्रे भारतीय नागरिकत्वाचा (Citizenship) अंतिम पुरावा ठरत नसल्याचे न्यायालयाने नमूद केले.
जन्मतारीख, जन्मस्थळ आणि पालकांच्या माहितीत विसंगती
सुनावणीदरम्यान न्यायालयाच्या निदर्शनास आले की, संबंधित व्यक्तीच्या जन्मतारीख (Date of Birth), जन्मस्थळ (Place of Birth) आणि पालकांच्या (Parents) नावांबाबत विविध कागदपत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विसंगती होती.
तसेच, ज्या व्यक्तींच्या आधारे वंशपरंपरेने (Citizenship by Descent) नागरिकत्वाचा दावा करण्यात आला होता, त्यांचे भारतीय नागरिकत्वही सिद्ध झाले नव्हते. त्यामुळे वंशपरंपरेचा दावा ग्राह्य धरता येणार नाही, असे न्यायालयाने स्पष्ट केले.
डीएनए (DNA) चाचणीसाठीही नकार
न्यायालयाने संबंधित व्यक्तीच्या आई-वडिलांच्या मृतदेहांवर डीएनए (DNA) चाचणी करून नातेसंबंध पडताळण्याचा पर्याय सुचवला होता. मात्र, याचिकाकर्ता आणि ताब्यातील व्यक्तीने पालकांचे दफनस्थळ (Burial Site) दाखवण्यास नकार दिला.
यामुळे न्यायालयाने प्रतिकूल निष्कर्ष (Adverse Inference) काढत पालक भारतीय नागरिक असल्याचा दावा स्वीकारण्यास नकार दिला.
भारतीय नागरिकत्वाचा पुरावा काय?
इमिग्रेशन अँड फॉरेनर्स ॲक्ट, २०२५ (Immigration and Foreigners Act, 2025) मध्ये नागरिकत्व सिद्ध करण्यासाठी कोणत्याही एकाच कागदपत्राची निश्चित यादी दिलेली नाही.
कायद्यातील कलम १६ (Section 16 – Burden of Proof) नुसार, एखादी व्यक्ती विदेशी (Foreigner) नसल्याचे सिद्ध करण्याची जबाबदारी त्या व्यक्तीवरच असते. त्यामुळे नागरिकत्व कोणत्या आधारावर मिळाले आहे, त्यानुसार आवश्यक कागदपत्रे बदलू शकतात.
जन्माने भारतीय नागरिक असल्यास आवश्यक कागदपत्रे
- जन्म दाखला (Birth Certificate)
- जन्माच्या वेळी लागू असलेल्या कायद्यानुसार पालकांचे भारतीय नागरिकत्व सिद्ध करणारी कागदपत्रे
- वंशपरंपरेने (Citizenship by Descent) नागरिकत्व असल्यास
- पालकांचे भारतीय नागरिकत्व सिद्ध करणारी कागदपत्रे
- अर्जदाराचा जन्म दाखला (Birth Certificate)
नोंदणी (Registration) किंवा नैसर्गिकीकरण (Naturalisation) द्वारे नागरिकत्व असल्यास
अशा प्रकरणांमध्ये केंद्र सरकारकडून (Central Government) जारी करण्यात आलेले पुढील प्रमाणपत्र आवश्यक असते.
- नोंदणी प्रमाणपत्र (Certificate of Registration)
- नैसर्गिकीकरण प्रमाणपत्र (Certificate of Naturalisation)
- नागरिकत्व कायद्यानुसार (Citizenship Act) जारी करण्यात आलेले इतर संबंधित प्रमाणपत्र
आधार, पॅन, मतदार ओळखपत्र आणि पासपोर्ट नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा का नाही?
न्यायालये आणि केंद्र सरकारने यापूर्वीही अनेकदा स्पष्ट केले आहे की, ही कागदपत्रे ओळख (Identity) किंवा इतर प्रशासकीय (Administrative) कारणांसाठी महत्त्वाची असली तरी ती भारतीय नागरिकत्वाचा अंतिम कायदेशीर पुरावा नाहीत.
- आधार (Aadhaar): ओळख आणि भारतातील वास्तव्यासंदर्भातील माहिती दर्शवतो; नागरिकत्व सिद्ध करत नाही.
- पॅन (PAN): आयकर (Income Tax) संबंधित ओळखपत्र असून त्याचा नागरिकत्वाशी थेट संबंध नाही.
- मतदार ओळखपत्र (Voter ID): मतदार यादीतील नोंद दर्शवते; मात्र ते नागरिकत्वाचा अंतिम पुरावा मानले जात नाही.
- पासपोर्ट (Passport): आंतरराष्ट्रीय प्रवासासाठी (International Travel) महत्त्वाचा दस्तऐवज असला तरी तोही भारतीय नागरिकत्वाचा स्वतंत्र आणि अंतिम कायदेशीर पुरावा नसल्याचे केंद्र सरकार आणि न्यायालयांनी स्पष्ट केले आहे.