India Grasslands Guide 2026 : भारताने १७ ऑगस्ट २०२६ रोजी संयुक्त राष्ट्र वाळवंटीकरण प्रतिबंधक अधिवेशनाच्या (UNCCD) १७ व्या परिषदेत (COP17) गवताळ प्रदेश आणि खुल्या नैसर्गिक परिसंस्थांवरील आपली पहिली सर्वसमावेशक मार्गदर्शिका सादर केली आहे. यामध्ये अनेकदा दुर्लक्षित राहणाऱ्या या भूप्रदेशांचे पर्यावरणीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित केले गेले आहे.
संपूर्ण भारतात मोठ्या क्षेत्रावर पसरलेल्या आणि विविध प्रकारच्या वनस्पती, प्राणी व जीवसृष्टीला आधार देणाऱ्या गवताळ प्रदेश आणि इतर खुल्या परिसंस्थांविषयी अधिक माहिती देणे व समाजाला जागृत करणे, हा या मार्गदर्शिकेचा उद्देश आहे. या भूप्रदेशांमध्ये सव्हाना, झुडपी प्रदेश, अर्ध-शुष्क प्रदेश, कुरणे आणि इतर नैसर्गिकरित्या खुल्या अधिवासांचा समावेश होतो. (India Grasslands Guide 2026)
भारताने प्रकाशित केले पहिले गवताळ प्रदेशांवरील सर्वसमावेशक मार्गदर्शक
१७ ऑगस्ट २०२६ रोजी, भारताने मंगोलियातील उलानबातार येथे झालेल्या UNCCD COP17 शिखर परिषदेत 'गवताळ प्रदेश आणि इतर खुल्या नैसर्गिक परिसंस्थांवरील (ONEs) आपली पहिली सर्वसमावेशक मार्गदर्शिका' प्रक्षेपित केली आहे. या अवकाशयानाने एका आठवड्यात, प्रति सेकंद एक मैल वेगाने प्रवास करत, ६० मैल (९६ किलोमीटर) उंचीवरून विवराची (एखाद्या खगोलीय वस्तूचा उदा. पृथ्वी, चंद्र किंवा ग्रह पृष्ठभाग खाली बसल्यामुळे, फुटल्यामुळे किंवा उल्कापातामुळे तयार झालेला मोठा खड्डा) छायाचित्रे टिपली. उड्डाण नियंत्रकांना अवकाशयानाला अशा ठिकाणी ठेवावे लागले, जेणेकरून त्याचे कॅमेरे आवश्यक छायाचित्रे टिपतील. (India Grasslands Guide 2026)
पर्यावरण मंत्री उद्घाटन कार्यक्रमाबाबत काय म्हणाले ?
पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल विभागाचे केंद्रीय कॅबिनेट मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी 'गाईड टू ग्रासलँड्स' या पहिल्या-वहिल्या पुस्तिकेला व्हर्चुअल पद्धतीने संबोधित केले आणि या पुस्तिकेला भारतातील खुल्या नैसर्गिक परिसंस्थांना मान्यता देण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल असल्याचे म्हटले. एक्सवर आपल्या व्हर्चुअल संवादाचे फोटो शेअर करताना त्यांनी लिहिले, "आज मंगोलियातील उलानबातार येथे UNCCD COP17 मध्ये, भारतातील 'गाईड टू ग्रासलँड्स अँड अदर ओपन नॅचरल इकोसिस्टम्स (ONEs)' या पहिल्या-वहिल्या पुस्तिकेच्या प्रकाशनप्रसंगी आयोजित कार्यक्रमाला व्हर्चुअल पद्धतीने संबोधित केले." (India Grasslands Guide 2026)
ते पुढे म्हणाले, "भारताच्या गवताळ प्रदेशांची आणि खुल्या नैसर्गिक परिसंस्थांची विविधता व वितरण, त्यांचे पर्यावरणीय महत्त्व आणि भारताची भू-ऱ्हास तटस्थतेची उद्दिष्टे साध्य करण्यात त्यांच्या पुनर्संचयनाची भूमिका यावर प्रकाश टाकला. या शुभारंभाने भू-पुनर्संचयन आणि शाश्वत भू-व्यवस्थापनासाठी विज्ञान-आधारित आणि भूदृश्य-आधारित दृष्टिकोनाप्रती भारताची वचनबद्धता पुन्हा एकदा अधोरेखित केली." (Bhupendra Yadav)
गवताळ प्रदेशांबाबतची माहिती
गवताळ प्रदेशांना अनेकदा चुकून अवनत झालेली जंगले किंवा पडीक जमिनी समजले जाते. तथापि, पर्यावरणशास्त्रज्ञांनी यावर जोर दिला आहे की अनेक खुल्या परिसंस्था या नैसर्गिकरित्या अस्तित्वात असलेल्या अधिवास असून त्यांची स्वतःची वेगळी जैवविविधता असते. त्या कार्बन साठवण, मृदा संवर्धन, भूजल पुनर्भरण आणि परागण करणारे जीव व वन्यजीवांना आधार यांसारख्या महत्त्वाच्या परिसंस्था सेवा प्रदान करतात.
ही मार्गदर्शिका गवताळ प्रदेशातील अधिवासांवर अवलंबून असलेल्या प्रजातींकडेही लक्ष वेधते. अनेक संकटग्रस्त आणि विशिष्ट प्रकारचे प्राणी व पक्षी अन्न, प्रजनन आणि निवाऱ्यासाठी या परिसंस्थांवर अवलंबून असतात.