संकोच नव्हे, संवाद हवा!

- आनंदी पालकत्व; डॉ. स्वाती गानू

आजही अनेक पालक मुलांशी लैंगिक शिक्षणाबद्दल बोलणे टाळतात. काहींना संकोच वाटतो, काहींना भीती वाटते, तर काहींना वाटते, “अजून आपल्या मुलाचं वय नाही.” पण पालक गप्प राहिले म्हणून मुलांचे प्रश्न थांबत नाहीत. फक्त त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देणारा बदलतो. जर आई-वडिलांनी सांगितले नाही, तर इंटरनेट सांगते. सोशल मीडिया सांगतो. मित्र सांगतात. कधी अश्लील वेबसाईट्स शिकवतात, तर कधी अनोळखी लोक चुकीची माहिती देतात. म्हणून प्रश्न हा नाही की, आपल्या मुलांना लैंगिकतेबद्दल माहिती मिळणार की नाही. ती माहिती त्यांना कोणाकडून मिळणार?

लैंगिक शिक्षण म्हणजे मुलांना लैंगिक संबंधांसाठी प्रोत्साहन देणे नाही. उलट, त्यांना स्वतःचा आणि इतरांचा आदर करायला, योग्य-अयोग्य समजून घ्यायला, स्वतःचे संरक्षण करायला आणि जबाबदार निर्णय घ्यायला शिकवणे म्हणजे लैंगिक शिक्षण.

सुरुवात अगदी साध्या गोष्टींपासून करा. मुलांना त्यांच्या शरीराच्या प्रत्येक अवयवाची योग्य नावे सांगा. शरीराचे काही अवयव खासगी असतात आणि त्यांना कोणालाही विनाकारण स्पर्श करण्याचा अधिकार नाही, हे स्पष्टपणे समजावून सांगा. त्यांना आत्मविश्वासाने “नाही” म्हणायला शिकवा. पौगंडावस्थेत शरीरात आणि मनात होणारे बदल आधीच समजावून सांगा. मुलींमध्ये मासिक पाळी, शरीरातील बदल, भावनिक चढ-उतार; मुलांमध्ये आवाज बदलणे, दाढी-मिशी येणे, झोपेत वीर्यस्खलन होणे, शरीरातील इतर बदल - हे सर्व नैसर्गिक आहेत, याची त्यांना खात्री द्या. त्यामुळे त्यांच्या मनातील भीती आणि गोंधळ कमी होतो.

किशोरवयात एखाद्याबद्दल आकर्षण वाटणे ही सामान्य गोष्ट आहे. पण त्या भावना जबाबदारीने हाताळणे महत्त्वाचे आहे. भावना चुकीच्या नसतात; चुकीचे निर्णय नुकसान करतात.

मुलांना संमती (Consent) म्हणजे काय हे नक्की शिकवा. “नाही” म्हणजे नाही. गप्प राहणे म्हणजे होकार नाही. दबाव, भीती किंवा भावनिक ब्लॅकमेल करून मिळवलेली परवानगी ही संमती नसते. तसेच स्वतःलाही कोणत्याही गोष्टीसाठी “नाही” म्हणण्याचा पूर्ण अधिकार आहे, हे त्यांना समजले पाहिजे. आजच्या डिजिटल युगात ऑनलाइन सुरक्षिततेबद्दल बोलणे तितकेच आवश्यक आहे. कोणालाही स्वतःचे खासगी फोटो किंवा व्हिडीओ पाठवू नयेत. अनोळखी व्यक्तींवर विश्वास ठेवू नये. इंटरनेटवर एकदा टाकलेली गोष्ट कायमची पसरू शकते, हे त्यांना समजावून सांगा.

अनेक मुलांचा पोर्नशी परिचय नकळत होतो. त्यामुळे या विषयावर शांतपणे बोला. पोर्न हे वास्तव नसते. ते मनोरंजन आणि पैशासाठी तयार केलेले असते. त्यातून नातेसंबंध, प्रेम, शरीर आणि जवळीक यांचे चुकीचे चित्र उभे केले जाते. त्यामुळे पोर्नकडून नव्हे, तर योग्य मार्गदर्शनातून लैंगिकतेबद्दल शिकणे गरजेचे आहे. तितकेच महत्त्वाचे म्हणजे मुलांना निरोगी नातेसंबंध म्हणजे काय हे समजावून सांगा. आदर, विश्वास, प्रामाणिकपणा, मोकळा संवाद आणि एकमेकांच्या मर्यादांचा आदर ही चांगल्या नात्याची लक्षणे आहेत. तर मत्सर, नियंत्रण, धमक्या, अपमान आणि हिंसा ही धोक्याची चिन्हे आहेत. मित्रांच्या दबावाला बळी पडू नये, हेही शिकवा. खरी परिपक्वता म्हणजे इतरांचे अंधानुकरण करणे नाही, तर योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता. योग्य वयानुसार गर्भधारणा, पालकत्वाच्या जबाबदाऱ्या आणि लैंगिक संसर्गजन्य आजार याविषयीही वैज्ञानिक आणि वस्तुनिष्ठ माहिती द्या. भीती दाखवू नका; सत्य सांगा.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मुलांना हे नक्की सांगा - “तू कोणत्याही विषयावर माझ्याशी बोलू शकतोस. चूक झाली तरी आधी माझ्याकडे ये. मला सत्य ऐकायला आवडेल; कारण आपण मिळून त्यातून मार्ग काढू.” ज्या घरात मुलांना प्रश्न विचारण्याची मोकळीक असते, त्या घरातील मुलांना उत्तरे शोधण्यासाठी चुकीच्या दारांवर जावे लागत नाही. हे सर्व एका दिवसात सांगण्याची गरज नाही. छोट्या-छोट्या संवादातून, योग्य वेळ साधून, शांतपणे आणि न घाबरवता मुलांशी बोला. त्यांचे प्रश्न ऐका. त्यांच्या कुतूहलाची थट्टा करू नका. त्यांना लाजवू नका. तुमचा उद्देश त्यांना दोष देणे नाही, तर त्यांचे सुरक्षित, निरोगी आणि जबाबदार भविष्य घडवणे आहे.

लक्षात ठेवा... मुलांशी लैंगिक शिक्षणाबद्दल बोलणे म्हणजे त्यांना लैंगिक संबंधांसाठी प्रोत्साहन देणे नव्हे; तर योग्य माहिती, योग्य मूल्ये, स्वतःचा आणि इतरांचा आदर, जबाबदारी आणि सुरक्षित निर्णय घेण्याची क्षमता देणे होय.

आपण गप्प राहिलो, तर इंटरनेट बोलू लागते. म्हणून पालकांनी संकोच सोडून संवाद सुरू करावा. कारण ज्या घरात संवाद असतो, त्या घरातील मुलांना उत्तरे शोधण्यासाठी चुकीच्या दारांवर टकटक करावी लागत नाही.

संकोचामुळे निर्माण झालेली पोकळी चुकीची माहिती भरून काढते; पण विश्वासातून झालेला संवाद मुलांच्या आयुष्याला योग्य दिशा देतो.