नीट परीक्षेतील कथित गैरव्यवहाराचे वादळ अद्याप शांत झालेले नसतानाच शिक्षक पात्रता परीक्षा (टीईटी) पेपरफुटी प्रकरणाने राज्यातील परीक्षा व्यवस्थेच्या विश्वासार्हतेवर पुन्हा गंभीर प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे. टीईटी परीक्षा नव्याने शिक्षक झालेल्या विद्यार्थ्यांसाठी नोकरी मिळण्यासाठी, तर शिक्षक सेवेत असलेल्यांना नोकरी टिकविण्यासाठी महत्त्वाची होती. या परीक्षेसाठी नव्या दमाच्या तसेच जुन्या अनुभवी शिक्षकांनी अभ्यास केला होता. अनुभवी शिक्षकांनी शालेय कामकाज सांभाळून अभ्यास केला होता.
भारतातील कोणतीही स्पर्धा परीक्षा ही लाखो उमेदवारांच्या भविष्याशी जोडलेली असते. एखादी परीक्षा केवळ गुण मिळविण्याचे साधन नसते, तर ती एखाद्याच्या आयुष्याचा मार्ग ठरवत असते. त्यामुळे अशा परीक्षांमध्ये पारदर्शकता, गोपनीयता आणि विश्वासार्हता या तीन बाबी अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जातात. मात्र गेल्या काही वर्षांत विविध भरती परीक्षा आणि पात्रता परीक्षांमध्ये सातत्याने पेपरफुटीच्या घटना घडत आहेत. नीट परीक्षेभोवती निर्माण झालेल्या वादानंतर टीईटी पेपरफुटी प्रकरणाने पुन्हा एकदा परीक्षा व्यवस्थेतील त्रुटी समोर आणल्या आहेत. केंद्र आणि राज्य सरकारांच्या शाळांमध्ये शिक्षक म्हणून नियुक्ती मिळविण्यासाठी ही परीक्षा अनिवार्य मानली जाते. अनेक राज्यांमध्ये सेवेत असलेल्या शिक्षकांनाही काही नियमांनुसार टीईटी उत्तीर्ण होणे आवश्यक असते. त्यामुळे ही परीक्षा केवळ नव्या उमेदवारांसाठीच नाही, तर सेवेत असलेल्या शिक्षकांसाठीही अत्यंत महत्त्वाची आहे.
शिक्षक हा समाजाचा शिल्पकार मानला जातो. विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडविण्याची जबाबदारी शिक्षकांवर असते. त्यामुळे शिक्षकांकडे आवश्यक ज्ञान, अध्यापन कौशल्य आणि शैक्षणिक पात्रता आहे का, याची खात्री करण्यासाठी टीईटी परीक्षा घेतली जाते. या परीक्षेत बालमानसशास्त्र, अध्यापन पद्धती, भाषा, गणित, पर्यावरण अभ्यास यासारख्या विषयांवरील उमेदवारांचे ज्ञान तपासले जाते. टीईटी उत्तीर्ण झाल्याशिवाय सरकारी किंवा अनुदानित शाळांमध्ये शिक्षक म्हणून संधी मिळणे कठीण असते. त्यामुळे या परीक्षेला उमेदवारांच्या करिअरमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. टीईटीसाठी लाखो उमेदवार अनेक महिने अथक परिश्रम करतात. काहीजण कोचिंग क्लासेस लावतात, पुस्तके विकत घेतात, ऑनलाईन अभ्यासक्रम पूर्ण करतात आणि आर्थिक अडचणी असूनही तयारी सुरू ठेवतात. दुसरीकडे, सेवेत असलेले अनेक शिक्षक दिवसभर शाळेचे काम सांभाळून रात्री अभ्यास करतात. अध्यापन, परीक्षा, शालेय उपक्रम आणि प्रशासकीय कामे पूर्ण करून ते टीईटीची तयारी करतात. अशा परिस्थितीत पेपर फुटल्याचे समोर आले की त्यांच्या मेहनतीचे मोल एका क्षणात कमी होते. ज्यांनी प्रामाणिकपणे अभ्यास केला, त्यांच्यासाठी हा मानसिक धक्का असतो. पेपरफुटीचा सर्वाधिक फटका प्रामाणिक विद्यार्थ्यांना आणि शिक्षकांना बसतो. कारण त्यांनी केलेल्या मेहनतीला न्याय मिळत नाही. ज्यांच्याकडे पैसा किंवा गैरमार्गाचा आधार असतो, त्यांना अन्यायकारक फायदा मिळण्याची शक्यता निर्माण होते. अनेक वेळा पेपरफुटीनंतर परीक्षा रद्द करावी लागते. पुन्हा परीक्षा घेण्यासाठी अनेक महिने जातात. या काळात उमेदवारांचे वय वाढते, आर्थिक भार वाढतो आणि मानसिक ताणही वाढतो. टीईटी पेपरफुटी प्रकरणात तपास यंत्रणांनी अनेक आरोपींना अटक केली. काही अधिकारी, दलाल आणि संबंधित व्यक्तींवर गुन्हे दाखल झाले. चौकशीमध्ये अनेक धक्कादायक बाबी समोर आल्या. परीक्षेपूर्वी प्रश्नपत्रिका बाहेर काढणे, उमेदवारांकडून लाखो रुपयांची मागणी करणे, बनावट नेटवर्क तयार करणे अशा प्रकारांनी हा गैरव्यवहार झाल्याचे तपासात स्पष्ट झाले. मात्र केवळ आरोपींना अटक झाली म्हणून प्रश्न संपत नाही. कारण प्रत्येक पेपरफुटीनंतर काही आरोपी पकडले जातात; पण काही वर्षांनी पुन्हा अशाच घटना घडतात. याचा अर्थ मूळ व्यवस्थेमध्येच गंभीर त्रुटी आहेत.
पेपरफुटीमागे अनेक कारणे आहेत. सर्वप्रथम, प्रश्नपत्रिका तयार करण्यापासून छपाई, वाहतूक आणि परीक्षा केंद्रापर्यंत अनेक टप्प्यांमध्ये मानवी हस्तक्षेप असतो. प्रत्येक टप्प्यावर गोपनीयतेची जबाबदारी असते. यापैकी एखाद्या ठिकाणी भ्रष्टाचार झाला तर संपूर्ण व्यवस्था धोक्यात येते. काही उमेदवार कोणत्याही मार्गाने यश मिळविण्याचा प्रयत्न करतात. या मानसिकतेचा फायदा दलाल घेतात. तिसरे म्हणजे, पेपरफुटीमध्ये सहभागी असलेल्या आरोपींना तातडीने आणि कठोर शिक्षा होत नाही. न्यायालयीन प्रक्रिया लांबत असल्यामुळे गुन्हेगारांना फारसा धाक राहत नाही. चौथे म्हणजे, परीक्षा आयोजित करणाऱ्या संस्थांमध्ये तांत्रिक सुरक्षा आणि डिजिटल निरीक्षण अनेकदा अपुरे असते. यामुळे गोपनीय माहिती गळती होण्याची शक्यता वाढते. पेपरफुटीचा परिणाम केवळ एका परीक्षेपुरता मर्यादित राहत नाही. विद्यार्थ्यांचा शिक्षण व्यवस्थेवरील विश्वास कमी होतो. ‘मेहनतीपेक्षा पैसा आणि ओळखी महत्त्वाच्या आहेत’ अशी भावना निर्माण होणे, ही कोणत्याही समाजासाठी धोक्याची बाब आहे. शिक्षक होण्यासाठीच जर गैरमार्गाचा वापर झाला, तर त्याचा परिणाम पुढील अनेक वर्षे शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर होऊ शकतो. कारण गुणवत्तेपेक्षा गैरव्यवहारातून पात्र ठरलेले उमेदवार व्यवस्थेत प्रवेश करू शकतात.
भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी केवळ घोषणांपेक्षा ठोस उपाययोजना आवश्यक आहेत. प्रश्नपत्रिका तयार करण्यापासून परीक्षा संपेपर्यंत संपूर्ण प्रक्रिया डिजिटल सुरक्षेखाली आणली पाहिजे. प्रश्नपत्रिका एन्क्रिप्टेड स्वरूपात सुरक्षित ठेवणे, शेवटच्या क्षणी अधिकृत प्रणालीद्वारे डाउनलोड करण्याची व्यवस्था करणे आणि प्रत्येक टप्प्यावर डिजिटल ट्रॅकिंग करणे गरजेचे आहे. परीक्षा केंद्रांवर सीसीटीव्ही, बायोमेट्रिक पडताळणी आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित निरीक्षण प्रणालीचा वापर वाढविणे आवश्यक आहे. पेपरफुटीच्या गुन्ह्यांसाठी कठोर आणि जलद न्यायव्यवस्था उभी राहिली पाहिजे. दोषी आढळलेल्या अधिकारी, कर्मचारी, दलाल आणि उमेदवारांवर कारवाई करून त्यांना भविष्यात सरकारी भरतीपासून कायमचे अपात्र ठरविण्याची तरतूद असावी. तसेच परीक्षा व्यवस्थापन करणाऱ्या संस्थांचे नियमित स्वतंत्र लेखापरीक्षण (ऑडिट) झाले पाहिजे. परीक्षा प्रक्रिया पूर्णपणे सुरक्षित, पारदर्शक आणि तंत्रज्ञानाधारित करणे, दोषींना कठोर शिक्षा देणे आणि प्रामाणिक उमेदवारांच्या विश्वासाचे संरक्षण करणे ही काळाची गरज आहे. कारण परीक्षेची विश्वासार्हता टिकली तरच गुणवत्तापूर्ण शिक्षक घडतील आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षक घडले तरच देशाची भावी पिढी सक्षमपणे उभी राहील.
