जनार्दन पाटील

आपण निसर्गाला जिंकू शकत नाही; परंतु त्याच्या धोक्यांपासून स्वतःचे रक्षण नक्कीच करू शकतो. व्हेनेझुएलातील ताजा धरणीकंप शिकवतात, की निष्काळजीपणा हाच मानवाचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. जपानने दाखवलेला मार्ग हाच जगासाठी एकमेव पर्याय आहे. आपण चुकांमधून धडा न घेतल्यास भविष्यात निसर्ग जेव्हा पुन्हा पाय पसरेल, तेव्हा होणाऱ्या विनाशाची जबाबदारी पूर्णपणे मानवाचीच असेल.

निसर्गाच्या अनाकलनीय आणि रौद्र रूपाची प्रचिती पुन्हा एकदा जगाला आली आहे. दक्षिण अमेरिकेतील व्हेनेझुएला या देशाला लागोपाठ बसलेल्या दोन शक्तीशाली भूकंपाच्या धक्क्यांनी संपूर्ण देश हादरवून सोडला आहे. ७.२ आणि ७.५ रिश्टर स्केल तीव्रतेच्या या भूकंपांनी काही सेकंदांमध्येच अनेक शहरांचे रूपांतर ढिगाऱ्यात केले. संध्याकाळच्या गजबजलेल्या वेळी आलेल्या या आपत्तीमुळे लोकांना सावरण्याची संधीच मिळाली नाही. उंच इमारती पत्त्याच्या बंगल्यासारख्या कोसळल्या, रस्ते दुभंगले आणि वीज, पाणी तसेच दळणवळणाची साधने क्षणात नष्ट झाली. व्हेनेझुएलातील हा हाहाकार केवळ त्या देशापुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण जगाला एका मोठ्या धोक्याची जाणीव करून देणारा आहे. दर वेळी अशा प्रकारची मोठी आपत्ती येते, हजारो लोकांचा बळी जातो, अब्जावधी रुपयांचे नुकसान होते आणि त्यानंतर काही काळ चर्चा करून जग पुन्हा जुन्याच पद्धतीने जगू लागते. निसर्गाच्या या इशाऱ्याकडे सातत्याने होणारे दुर्लक्ष मानवासाठी किती महाग पडू शकते, याचे ज्वलंत उदाहरण म्हणजे व्हेनेझुएलातील सद्यस्थिती. भूकंप कोणतीही पूर्वसूचना देऊन येत नाही.

या जागतिक संदर्भांचा विचार करताना भारताला, विशेषतः महाराष्ट्राला लागलेला किल्लारी (लातूर) भूकंपाचा डाग विसरता येत नाही. ३० सप्टेंबर १९९३ रोजी झालेला किल्लारीचा भूकंप हा स्वतंत्र भारताच्या इतिहासातील सर्वात भीषण भूकंपांपैकी एक होता. तो दिवस गणेशोत्सवाच्या सांगतेचा म्हणजेच अनंत चतुर्दशीचा होता. रात्री उशिरापर्यंत चाललेल्या विसर्जन मिरवणुकांनंतर लोक गाढ झोपेत होते. पहाटेच्या सुमारास अचानक जमिनीच्या पोटातील एका मोठ्या आवाजाने आणि हादऱ्याने ५२ गावांचे अस्तित्वच मिटवून टाकले. ६.२ रिश्टर स्केल तीव्रतेचा हा भूकंप भूगर्भशास्त्रज्ञांसाठी एक मोठे कोडे ठरला होता. कारण तोपर्यंत दख्खनचे पठार किंवा मध्य भारत भूकंपाच्या दृष्टीने अत्यंत सुरक्षित आणि स्थिर मानला जात होता. तिथे एवढा मोठा भूकंप होऊ शकतो, यावर आधी कोणाचा विश्वासच बसत नव्हता. किल्लारीच्या भूकंपात साधारण दहा हजार लोकांचा मृत्यू झाला होता. या मृत्यूंचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे तिथल्या घरांची रचना होती. मराठवाड्यातील ग्रामीण भागात प्रामुख्याने माती आणि जड दगडांची मोठी घरे असायची. त्यांना स्थानिक भाषेत धाब्याची घरे म्हटले जाते. या घरांच्या भिंती जाड आणि छतावर मातीचा मोठा थर असायचा. भूकंप आल्यावर ही जड छते थेट खाली झोपलेल्या लोकांवर कोसळली आणि त्यांना बाहेर पडण्याची कोणतीही संधी मिळाली नाही.

किल्लारीने संपूर्ण महाराष्ट्राला आणि देशाला एक अत्यंत महत्त्वाचा धडा दिला होता, की भूकंप स्वतः कोणाचा जीव घेत नाही, तर आपली कमकुवत आणि चुकीच्या पद्धतीने बांधलेली घरे लोकांचा जीव घेतात. या घटनेनंतर किल्लारी आणि आसपासच्या भागाचे पुनर्वसन करताना भूकंपरोधक घरांची संकल्पना राबवण्यात आली; परंतु हा धडा केवळ त्या बाधित क्षेत्रापुरताच मर्यादित राहिला. आज महाराष्ट्रातील इतर भागांमध्ये किंवा देशातील मोठ्या शहरांमध्ये ज्या पद्धतीने बांधकामे सुरू आहेत, ते पाहता आपण किल्लारीचा धडा पूर्णपणे विसरलो आहोत, असेच म्हणावे लागेल. भूकंपाच्या या विळख्यातून स्वतःला कसे वाचवायचे, याचे उत्तम मॉडेल जपानने जगासमोर ठेवले आहे. जपान हा देश अशा भौगोलिक पट्ट्यात स्थित आहे, जिथे दरवर्षी शेकडो लहान-मोठे भूकंप होत असतात. जपानच्या नागरिकांसाठी भूकंप ही रोजच्या जीवनातील एक सामान्य गोष्ट बनली आहे; परंतु असे असूनही जपानमध्ये मोठ्या भूकंपांमध्येही जीवितहानीचे प्रमाण अत्यंत नगण्य असते. याचे कारण जपानने निसर्गाशी फटकून वागण्याऐवजी जुळवून घेण्याचे तंत्रज्ञान आणि शिस्त विकसित केली आहे. जपानमधील प्रत्येक इमारतीचे बांधकाम अत्यंत कडक भूकंपरोधक नियमांनुसार (अँटी-सेस्मिक कोड) केले जाते. तिथल्या बहुमजली इमारती भूकंपाच्या धक्क्याने डाव्या-उजव्या बाजूला डोलू शकतात; परंतु कोसळत नाहीत. त्यांच्या पायामध्ये विशेष स्प्रिंग किंवा रबर पॅड्स वापरले जातात. ते भूगर्भातील ऊर्जेचा धक्का शोषून घेतात. जपानने केवळ तंत्रज्ञानच विकसित केले नाही, तर मानवी वर्तनातही मोठा बदल घडवून आणला.

जपानमधल्या शाळांमध्ये लहानपणापासूनच मुलांना भूकंप आल्यावर स्वतःचा बचाव कसा करायचा, याचे प्रात्यक्षिक शिक्षण दिले जाते. सरकारी आणि खासगी कार्यालयांमध्ये नियमितपणे सुरक्षिततेचा सराव (मॉक ड्रील) केला जातो. प्रत्येक नागरिकाच्या घरात आपत्कालीन बॅग तयार असते. त्यामध्ये काही दिवसांचे अन्न, पाणी आणि औषधे असतात. जपानमधील पूर्वसूचना यंत्रणा इतकी प्रगत आहे, की भूकंप येण्यापूर्वी काही सेकंद आधी लोकांच्या मोबाईलवर अलर्ट जातो. त्यामुळे हायस्पीड ट्रेन स्वयंचलितपणे थांबतात आणि कारखाने बंद होतात. जपानने घेतलेला हा धडा आज जगातील इतर देश का घेऊ शकत नाहीत? विकसनशील देशांना या आर्थिक धक्क्यातून सावरण्यासाठी अनेक वर्षे किंवा दशके लागतात. हे टाळण्यासाठी आपत्तीनंतर मदत करण्यापेक्षा आपत्ती येण्यापूर्वीच प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांवर खर्च करणे अधिक शहाणपणाचे ठरते; परंतु जागतिक स्तरावर याकडे दुर्लक्ष केले जात आहे.