अन्नाची अॅलर्जी : असहिष्णुता की संवेदनशीलता?

अनेकांना एखादा अन्नपदार्थ खाल्ल्यानंतर शिंका येणे, श्वास घेताना घरघर होणे, अंगावर पुरळ उठणे, पोट फुगणे, जुलाब, मळमळ, सांधेदुखी किंवा थकवा यांसारखी लक्षणे जाणवतात. अशा वेळी बहुतेक जण त्याला 'अन्न अॅलर्जी' समजतात. मात्र प्रत्येक वेळी ती अॅलर्जीच असेल असे नाही. काही वेळा ही अन्न असहिष्णुता, अन्न संवेदनशीलता किंवा सेलिअक रोगाची लक्षणे असू शकतात. या स्थितींचे स्वरूप आणि उपचार वेगवेगळे असल्याने त्यातील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. अन्न असहिष्णुता अन्न असहिष्णुता म्हणजे शरीराला विशिष्ट अन्नपदार्थ नीट पचवता किंवा त्यावर प्रक्रिया करता न येणे. याचे सर्वाधिक परिचित उदाहरण म्हणजे लॅक्टोज असहिष्णुता. वय वाढत गेल्यानंतर अनेकांच्या शरीरात लॅक्टोज पचवण्यासाठी आवश्यक असलेले लॅक्टेज हे एन्झाइम कमी प्रमाणात तयार होते. त्यामुळे दुधातील लॅक्टोज पूर्णपणे पचत नाही आणि पोट फुगणे, गॅस, पोटदुखी किंवा जुलाब यांसारख्या तक्रारी निर्माण होतात. संशोधनानुसार, जगातील केवळ सुमारे ३५ टक्के लोकच बालपणानंतरही लॅक्टोज सहज पचवू शकतात. लॅक्टोज असहिष्णुता जीवघेणी नसली, तरी ती दैनंदिन जीवनात मोठा त्रास देऊ शकते. दुग्धजन्य पदार्थ कमी करणे किंवा टाळणे, तसेच डॉक्टरांच्या सल्ल्याने लॅक्टेज एन्झाइमची पूरक औषधे घेणे उपयुक्त ठरू शकते.

अन्न अॅलर्जी
अन्न अॅलर्जी ही रोगप्रतिकारक शक्तीची अतितीव्र प्रतिक्रिया असते. शरीर एखाद्या निरुपद्रवी अन्नपदार्थालाही धोकादायक समजून त्याविरुद्ध प्रतिक्रिया देते. शेंगदाणे, समुद्री खाद्यपदार्थ, अंडी, दूध किंवा इतर काही अन्नपदार्थांमुळे काही व्यक्तींना श्वास घेण्यास त्रास, चेहरा किंवा घसा सुजणे, रक्तदाब अचानक कमी होणे किंवा अॅनाफिलॅक्सिससारखी जीवघेणी अवस्था निर्माण होऊ शकते. अशा वेळी तातडीने वैद्यकीय उपचार आवश्यक असतात. अन्न अॅलर्जी केवळ लहान मुलांनाच होते असे नाही. ती कोणत्याही वयात, अगदी प्रौढावस्थेतही प्रथमच उद्भवू शकते. त्यामुळे अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये. अन्न संवेदनशीलता अन्न संवेदनशीलता ही अधिकृत वैद्यकीय निदानाची संज्ञा नसली, तरी अनेक तज्ज्ञांच्या मते ती IgG-मध्यस्थ रोगप्रतिकारक प्रतिसादाशी संबंधित असू शकते. मात्र याविषयी अद्याप एकमत नाही. या स्थितीत लक्षणे लगेच दिसतीलच असे नाही. ती काही तासांनी किंवा काही दिवसांनीही जाणवू शकतात. यात विशेषत: पोटदुखी, पोट फुगणे, अतिसार, डोकेदुखी, थकवा, सांधेदुखी, त्वचेवर पुरळ, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण, चिंता अशी संभाव्य लक्षणे दिसतात. अनेक वेळा वगळणी आहार (Elimination Diet) वापरून संवेदनशील अन्नपदार्थ शोधले जातात. IgG चाचण्यांच्या अचूकतेबाबत मात्र तज्ज्ञांमध्ये मतभेद आहेत.

लक्षात घ्या, एखादा अन्नपदार्थ खाल्ल्यानंतर वारंवार त्रास होत असल्यास स्वतः निदान करण्याऐवजी डॉक्टर किंवा अॅलर्जी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. योग्य तपासणीनंतरच अॅलर्जी, असहिष्णुता किंवा संवेदनशीलता यातील नेमके कारण निश्चित करता येते.

- प्रतिनिधी