घे जवळी, घे जवळी...

ऋतुराज-ऋतुजा केळकर

“मैने बिगाडा हर काम अपना
तुने सावरा हर काम मेरा
सांचा नाम तेरा...”

साजवेळी हे गीत सहजच ओठी उमटलं. वार्धक्याकडे झुकणाऱ्या मनाच्या वाळलेल्या बीजझुंबरांतून आठवणींची फुलं पुन्हा उमलली. त्या फुलांच्या गंधाने नकळत मनातील घाव अधिक गहिरे झाले, पण त्याच वेळी त्या सुरांनी आत्म्याला एक अदृश्य आधार दिला. जणू जीवनाच्या प्रत्येक अपूर्णतेला त्या साच्याने पुन्हा एकदा पूर्णत्व दिलं. सांजवेळी उमटलेलं ते गीत जणू आत्म्याच्या तारा छेडून गेलं. जीवन म्हणजे एक अखंड स्वरसाज, यात कधी स्वरांची गोडी, कधी तालांची झंकार, तर कधी शांततेची विरामचिन्हं. वार्धक्याच्या वाळलेल्या झाडांवरही त्या सुरांनी नव्या पानांची चाहूल दिली. जखमांना गहिरेपण देतानाच त्यांनी मनाला एक अदृश्य सांत्वन दिलं. देवाच्या नावाचा साचा प्रत्येक विस्कटलेल्या सुराला पुन्हा एकदा बांधून ठेवतो, जणू अपूर्णतेला पूर्णत्व देणारा अदृश्य हात.

पण या सुरांच्या आड मनाचं दुसरं रूपही दडलेलं असतं. माणसाच्या मनात विकारांची वारुळे असतात, वासनेचे लहान-मोठे सर्प सतत हलत असतात. कधी कुठला नाग फणा काढून गरळ ओकेल हे सांगता येत नाही. सज्जनांच्या मनातही ते असतातच. मानसशास्त्राचा कितीही विकास झाला तरी मनाचा ठाव कुणालाही घेता येत नाही. ते अतिचपळ आहे क्षणोक्षणी रंग बदलणारं, घनापेक्षाही वेगाने धावणारं.मन म्हणजे जणू एखादं जंगल जिथे शांततेच्या झाडांच्या सावलीतही अचानक अविचारांचे हिंस्त्र प्राणी डोकावतात. कधी ते सौम्य हरणासारखं भासवतं, तर कधी नागासारखं विषारी रूप धारण करतं. मनाच्या या बदलत्या रंगछटा इतक्या वेगवान असतात की कुणीही त्याला पकडू शकत नाही. विचारांच्या वादळात ते कधी आकाशात झेपावतं, तर कधी खोल गर्तेत कोसळतं. म्हणूनच संतांनी मनाला "मृगजळ" म्हटलं आहे, जिथे सत्य आणि भ्रम यांच्या सीमारेषा सतत हलत राहतात.

खरं सांगू का? हिंस्त्र श्वापदांना पिंजऱ्यात ठेवता येतं हो, पण मनाला नाही. ते कुणाच्याही बंधनात राहत नाही. राजसत्तेच्या नियमांनी, शास्त्रांच्या शिकवणीने किंवा समाजाच्या बंधनांनीही ते पूर्णपणे बांधलं जात नाही. मनाचं स्वैरपण इतकं प्रबळ आहे की ते स्वतःच्या इच्छेनुसार कधीही विषारी रूप धारण करतं. म्हणूनच देवाच्या नावाचा आधारच त्याला बांधून ठेवू शकतो. जणू विस्कटलेल्या सुरांना पुन्हा साच्यात बसवणारा अदृश्य हात, जो मनाच्या विकारांना शांत करून आत्म्याला स्थैर्य देतो. देवाचं स्मरण म्हणजे मनाच्या नागाला शांत करणारा मंत्र, जखमांना मलम लावणारा स्पर्श आणि आत्म्याला स्थिरतेचं आश्रयस्थान. जेव्हा मन देवाच्या नावाशी जोडतं, तेव्हा त्याच्या चपळतेला दिशा मिळते, आणि त्याच्या विषारी

प्रवृत्तीला शांतीचा गोड गंध लाभतो.

मनाच्या बीजात ईश्वराचं अस्तित्व असतं. जसं तिळाच्या इवल्याशा दाण्यात तेल दडलेलं असतं किंवा कस्तुरी मृगाच्या बेंबीत कस्तुरीचा सुवास लपलेला असतो, तसंच मनाच्या गाभाऱ्यात ईश्वराचं अस्तित्व दडलेलं असतं. सुरात संगीत, फुलात सुगंध, आकाशात प्रकाश हे सगळं जसं त्या वस्तूंच्या अंतरंगातच असतं, तसंच ईश्वर प्रत्येकाच्या अंतरंगात असतोच पण त्याचा शोध घेण्यासाठी बाह्य डोळ्यांनी पाहणं पुरेसं नसतं, त्यासाठी अंतर्मनाच्या गंधाचा आस्वाद घ्यावा लागतो.
तिळाला भरडल्याशिवाय त्यातून तेल बाहेर येत नाही, फुलाचा गंध घेतल्याशिवाय त्याचा सुगंध जाणवत नाही आणि सुरांना छेडल्याशिवाय त्यातील संगीताचा आस्वाद घेता येत नाही. अगदी तसंच, ईश्वराच्या सान्निध्याचा अनुभव घेण्यासाठी मनाला श्रद्धेच्या पूर्वपिठीकेवर बसवावं लागतं. अनन्य श्रद्धेच्या आसनावर मन स्थिर झालं की त्यातून भक्तीची हिरवळ डवरते.ताक्रिकता आणि भावनिकता यांचे फारसे सख्य नसते. केवळ बुद्धीने ईश्वराचा शोध घेता येत नाही आणि केवळ भावनेनेही तो पूर्णत्वाला पोहोचत नाही. मनातील गाढ प्रेमाला जेव्हा श्रद्धेचं अधिष्ठान मिळतं, तेव्हाच भक्तीचा अंकुर फुलतो. श्रद्धा म्हणजे जणू सुपीक माती, ज्यात प्रेमाचं बीज रोवलं की भक्तीची हिरवळ मनात डवरते.ईश्वराचं अस्तित्व मनाच्या प्रत्येक कणात आहे, पण त्याला जाणण्यासाठी मनाला शुद्ध करावं लागतं. विकारांच्या वारुळानी व्यापलेल्या मनाला देवाच्या नावाचा आधार मिळाला की ते शांत होतं. जणू नागाच्या फण्याला मंत्राने शांती मिळावी

तसं. देवाचं स्मरण म्हणजे मनाच्या गोंधळाला दिशा देणारा अदृश्य हात, जो विस्कटलेल्या सुरांना पुन्हा साच्यात बसवतो. मनाच्या गाभाऱ्यात दडलेला ईश्वर म्हणजेच जीवनाचा खरा आधार. त्याच्या सान्निध्याने जखमांना मलम मिळतं, आत्म्याला स्थैर्य मिळतं, आणि प्रेमाला भक्तीचं अधिष्ठान मिळतं. जेव्हा मन श्रद्धेच्या पायरीवर स्थिर होतं, तेव्हा त्याच्या अस्थिरतेला शांततेचं आश्रय मिळतं, आणि त्याच्या कठोरतेला करुणेचा मधुर स्पर्श लाभतो.वासनेचा जोगिया नाग हा आपल्याअस्तित्वाच्या मूळ बीजालाच आग लावतो. आत्मतत्त्वाच्या निर्मितीला जाळून टाकणारा हा विषारी प्रवाह जीवनाच्या भातुकलीत सुखदुःखाची मृगजळं उभी करतो. पृथ्वीतलावर माहेरपणासाठी आलेल्या आत्म्याला ही मृगजळं सततभुलवतात,त्याला भगवंताच्या सावलीपासून दूर नेतात. भक्तीच्या देवचाफ्याच्या हुंकारात स्वतःला विसरूनही मनुष्य या विषयवासनेच्या उन्हाच्या झळांना कोवळ्या कोंबांहूनही नाजूक असलेल्या देहाला सजवण्यात
गुंतून राहतो.

ललाटावरचा वज्रलेप कुणालाच चुकलेला नाही. जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर दुःखाची राख आणि सुखाची क्षणभंगुर फुले यांचा संगम होत राहतो. मनाच्या तंत्रतालावर हुंदडणारे आत्मे जणू जन्मांध सावलीत हरवून जातात. सत्याभासाच्या अधांतर काजळमायेत ते दिशाहीन होतात, जणू प्रकाशाच्या शोधात अंधारात भटकणारे पक्षी.

‘वासना म्हणजे जणू धगधगती ज्वाला’ ती आत्म्याच्या शुद्धतेला भस्म करून टाकते. तिच्या मोहजाळात अडकलेला मनुष्य स्वतःच्या अस्तित्वालाच विसरतो. देहाच्या अलंकारात रममाण होताना तो आत्म्याच्या पायासतेला गमावतो पण, या ज्वालेतून बाहेर पडण्यासाठी भक्तीचं सावलीदार झाडच एकमेव आश्रय ठरतं. देवाच्या नावाचा हुंकार म्हणजेच त्या नागाला शांत करणारा मंत्र आहे.भक्तीच्या देवचाफ्याचा सुवास मनाला विस्मरणातून जागवतो. श्रद्धेच्या पायरीवर उभं राहिलं की, आत्म्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची जाणीव होते. वासनांच्या झळांनी जखमी झालेलं मन भक्तीच्या थंड सावलीत विसावा घेतं. सत्य आणि भ्रम यांच्या सीमारेषा मिटतात आणि आत्मा भगवंताच्या सान्निध्यात स्थिर होतो. मनाच्या गाभाऱ्यात दडलेला ईश्वरच या प्रवासाचा खरा आधार आहे. वासनांच्या नागाला शांत करून तो आत्म्याला स्थैर्य देतो. भक्तीच्या हिरवळीत आत्मा पुन्हा फुलतो, आणि जीवनाच्या भातुकलीतली मृगजळं विरून जातात. अशा वेळी आत्म्याला जाणवतं देह हा क्षणभंगुर आहे, पण ईश्वराशी जोडलेलं अस्तित्व शाश्वत आहे. म्हणूनच तर पंथविरामाच्या क्षणी नकळतच मन गुणगुणू लागते...“ घे जवळी घे जवळी...तव सखया भगवंता...”