India-France Relations : मैत्री पर्व

भारत–फ्रान्स संबंध गेल्या काही दशकांत विश्वास आणि सहकार्यावर आधारित अधिक मजबूत झाले आहेत. संरक्षण, तंत्रज्ञान, अवकाश आणि व्यापार क्षेत्रांतील भागीदारीमुळे ही मैत्री व्यापक झाली असून अलीकडील उच्चस्तरीय चर्चांनी तिला नवी गती दिली आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि फ्रान्सचे अध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांच्यात नुकतीच झालेली चर्चा मैत्रीपूर्ण होतीच, पण त्यातून गेल्या काही दशकांत भारत-फ्रान्स संबंधांमध्ये निर्माण झालेले सहकार्य आणि विश्वासाचे वातावरण अधिक दृढ झाले आहे. भारत आणि फ्रान्स यांच्यातील द्विपक्षीय व्यापार २०२५ पर्यंत सुमारे ९.७ अब्ज अमेरिकन डॉलर्सपर्यंत पोहोचला आहे. दोन्ही देशांनी पुढील सहा वर्षांत हा व्यापार ३२ अब्ज डॉलर्सपर्यंत नेण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर भारत–फ्रान्स संबंधांची अधिकृत सुरुवात झाली. १९७४ मध्ये पोखरण येथे आणि पुन्हा १९९८ मध्ये भारताने अणुचाचण्या केल्यानंतर अनेक देशांनी भारतावर निर्बंध लादले किंवा नाराजी व्यक्त केली. मात्र त्या काळात फ्रान्सने भारताची भूमिका समजून घेत सहकार्याचा मार्ग कायम ठेवला. १९८२ मध्ये तारापूर अणुऊर्जा प्रकल्पासाठी फ्रान्सकडून युरेनियम पुरवठा करण्यात आला होता. त्यामुळे दोन्ही देशांतील भागीदारीला सातत्य आणि विश्वासाचा पाया मिळाला. या ऐतिहासिक संबंधांना पुढे नेण्याचे काम अलीकडच्या काळात भारत आणि फ्रान्सच्या नेतृत्वाने केले आहे. आज हे संबंध संरक्षण, अवकाश, तंत्रज्ञान, स्टार्टअप्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या क्षेत्रांपर्यंत विस्तारले आहेत. हवामान बदलाच्या क्षेत्रातही दोन्ही देशांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. पॅरिस येथे झालेल्या हवामान परिषदेत भारताने उत्सर्जन कमी करण्याच्या आपल्या वचनबद्धतेनुसार पावले उचलली आणि जागतिक प्रयत्नांमध्ये सक्रिय सहभाग कायम ठेवला, तर काही प्रमुख देश या प्रक्रियेपासून दूर गेले असतानाही भारत आपली भूमिका ठामपणे पार पाडत राहिला. एकूणच, मोदी आणि मॅक्रॉन यांच्या भेटीमुळे भारत–फ्रान्स संबंधांना केवळ राजकीय नव्हे तर आर्थिक आणि तांत्रिक पातळीवरही अधिक बळकटी मिळाली.

भारत–फ्रान्स संबंध गेल्या काही दशकांत वैयक्तिक नेतृत्वांपलीकडे जाऊन अधिक संस्थात्मक आणि रणनीतिक स्वरूपाचे झाले आहेत. २०२७ मध्ये फ्रान्समध्ये अध्यक्षीय निवडणुका होणार असल्याने विद्यमान अध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांच्या धोरणात्मक प्राधान्यांमध्ये काही बदल होऊ शकतात, तरीही दोन्ही देशांतील द्विपक्षीय संबंधांची दिशा तुलनेने स्थिर आणि दीर्घकालीन राहण्याची शक्यता आहे. आजच्या आंतरराष्ट्रीय अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर भारत आणि फ्रान्स यांचे संबंध “स्थिरता आणि जबाबदार भागीदारी” म्हणून पाहिले जातात. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि अध्यक्ष मॅक्रॉन यांच्या भेटींमुळे या भागीदारीला नवे आयाम मिळाले आहेत. आर्थिक सहकार्य, तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्टार्टअप्स, शिक्षण आणि संशोधन या क्षेत्रांमध्ये दोन्ही देशांतील सहकार्य लक्षणीयरीत्या वाढले आहे. या संबंधांचा एक महत्त्वाचा आधार म्हणजे संरक्षण सहकार्य. भारताने फ्रान्सकडून राफेल लढाऊ विमाने खरेदी केली असून, दोन्ही देशांतील लष्करी आणि तांत्रिक सहकार्य दीर्घकाळापासून विकसित होत आले आहे. तथापि, संरक्षण व्यवहार आणि त्यांच्या राजकीय व्याख्यांबाबत विविध मतप्रवाह आणि वादही वेळोवेळी दिसून आले आहे, जे लोकशाही व्यवस्थेतील चर्चेचा भाग मानला जातो. एकूणच, भारत–फ्रान्स भागीदारी ही केवळ नेत्यांपुरती मर्यादित नसून ती वाढत्या आर्थिक परस्परसंबंधांवर, सामरिक हितसंबंधांवर आणि तंत्रज्ञान सहकार्यावर आधारित आहे. भविष्यात या संबंधांना आणखी विस्ताराची संधी असून, विशेषतः युरोप आणि आशिया यांच्यातील समतोल आणि सहकार्य वाढवण्यात फ्रान्स भारतासाठी महत्त्वाचा भागीदार ठरतो.

भारत–फ्रान्स संबंध हे अत्यंत वेगळे आणि परस्पर विश्वासावर आधारलेले असून दोन्ही देशांच्या दीर्घ ऐतिहासिक संपर्काची साक्ष देतात. फ्रान्सने सतराव्या शतकात भारतात वसाहती स्थापन करण्याचे प्रयत्न केले होते आणि स्वातंत्र्यानंतर काही काळ फ्रेंच वसाहती अस्तित्वात राहिल्या. अखेरीस भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर पुद्दुचेरी हा प्रदेश शांततापूर्ण रीतीने भारतात समाविष्ट करण्यात आला. फ्रान्स आणि भारत या दोन्ही देशांचा समावेश जगातील प्रमुख लोकशाहींमध्ये केला जातो. फ्रान्सला हे माहीत आहे की, भारत हा पाश्चात्त्य देशांची नक्कल नसून त्याची स्वतःची स्वतंत्र विचारसरणी आणि धोरणात्मक दृष्टी आहे. भारताचे पंतप्रधान आणि फ्रान्सचे नेतृत्व यांच्यातील उच्चस्तरीय भेटींमुळे या द्विपक्षीय संबंधांना आणखी बळकटी मिळत आहे. फ्रान्सकडून भारतात होणारी निर्यात तुलनेने जास्त आहे, मात्र हा असमतोल अद्याप गंभीर पातळीवर नाही, तरीही तो लक्ष देण्यासारखा आहे. २००७ पासून प्रलंबित असलेल्या मुक्त व्यापार कराराबाबत दोन्ही देशांमध्ये पुन्हा सकारात्मक हालचाली दिसून येत आहे, ज्यामुळे भविष्यात हा मुद्दा मार्गी लागू शकतो. भारत–फ्रान्स संबंध हे प्रामुख्याने धोरणात्मक भागीदारीवर आधारित आहे, ज्यामध्ये परस्पर विश्वास, संरक्षण सहकार्य आणि सागरी सुरक्षा यांना विशेष महत्त्व आहे. तसेच अंतराळ क्षेत्रातही सहकार्याचे महत्त्वाचे योगदान आहे. उदाहरणार्थ, भारताच्या अवकाश कार्यक्रमातील काही महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांच्या उभारणीत फ्रान्सचे सहकार्य आहे, ज्यामध्ये श्रीहरीकोटा येथील प्रक्षेपण केंद्राशी संबंधित तांत्रिक सहकार्याचा उल्लेख केला जातो. भारताला प्रदेशातील स्थैर्य आणि सुरक्षितता राखण्यासाठी फ्रान्ससारख्या विश्वासार्ह युरोपीय भागीदाराची गरज आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या फ्रान्स दौऱ्यामुळे दोन्ही देशांतील धोरणात्मक भागीदारी अधिक दृढ होण्यास मदत होईल. या भेटीद्वारे संरक्षण, तंत्रज्ञान आणि व्यापार क्षेत्रांतील सहकार्याला अधिक गती मिळेल तसेच दोन्ही देशांमधील आदानप्रदान सुलभ होईल, हे या दौऱ्याचे महत्त्वाचे फलित मानले जाते. विशेषतः कृत्रिम बुद्धिमत्ता, पायाभूत सुविधा आणि अंतराळ संशोधनातील सहकार्य वाढण्याची शक्यता आहे. एकूणच, हा दौरा भारत–फ्रान्स संबंध अधिक दृढ करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.