">णावर त्यांचा भर होता. त्यांची धोरणे विशेषतः विधवा, अनाथ आणि आर्थिक अडचणींना तोंड देणाऱ्यांसाठी फायदेशीर होती. त्यामुळे असुरक्षित लोकसंख्येला संसाधने आणि संधी उपलब्ध होतील याची खात्री झाली. सामाजिक कल्याणाप्रती अहिल्याबाईंचा दृष्टिकोन समग्र होता. त्यांना माहीत होते, की खऱ्या सक्षमीकरणासाठी आर्थिक पाठबळ आवश्यक आहे; परंतु कौशल्यांचा विकास आणि चांगले सामाजिक एकीकरणदेखील आवश्यक आहे. अहिल्याबाईंनी स्वयंपूर्णता, प्रतिष्ठा आणि समावेशकतेला प्राधान्य देत वंचित घटकांना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचे कार्य केले. पर्यावरणपूरक विकास, शेतीतील चांगल्या पद्धती आणि संसाधन व्यवस्थापन यांद्वारे त्यांनी शाश्वततेचे महत्त्व अधोरेखित केले. भिल्ल समाजाच्या उन्नतीसाठी त्यांनी शाळा, हस्तकला आणि व्यावसायिक प्रशिक्षणाची सुविधा उपलब्ध करून शिक्षण व आर्थिक विकासाला चालना दिली. त्यामुळे दुर्लक्षित घटकांना सक्षम बनवून राज्याच्या सामाजिक-आर्थिक विकासात त्यांचा
सहभाग वाढवला.



अहिल्याबाई होळकरांचा प्रभाव आजही माहेश्वरी साडी आणि पारंपरिक कलांच्या जतनात दिसून येतो. त्यांच्या पाठिंब्यामुळे माहेश्वरी साडी भारताच्या सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक बनली. आजचे उपक्रम पारंपरिक कला आणि आधुनिक बाजारपेठ यांची सांगड घालून कारागिरांना योग्य वेतन व शाश्वत उपजीविका देण्याचा प्रयत्न करतात. शाश्वत कापूस लागवड, सेंद्रिय शेती आणि पारंपरिक कलांना प्रोत्साहन देणारे कार्यक्रम अहिल्याबाईंच्या आर्थिक सक्षमीकरणाच्या विचारांचे प्रतिबिंब आहेत. हे उपक्रम शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण, सुधारित बियाणे आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदत देतात. अहिल्याबाई कला आणि स्थापत्यकलेच्या मोठ्या संरक्षक होत्या. त्यांनी अनेक मंदिरे, किल्ले आणि सार्वजनिक स्मारके उभारली. महेश्वर किल्ला आणि मंदिर संकुलाची पुनर्बांधणी हे त्यांचे महत्त्वाचे कार्य मानले जाते.

त्यांच्या आश्रयामुळे संगीत, नृत्य आणि इतर कलांचाही विकास झाला व सांस्कृतिक वातावरण समृद्ध झाले. अहिल्याबाई होळकर यांच्या जीवनाचा आणि कारकिर्दीचा विचार करताना, त्यांचे शासन मॉडेल समकालीन समाजासाठी महत्वाचे धडे देते. अहिल्याबाईंचा वारसा सामाजिक न्याय आणि समानता वाढवण्यात दूरदर्शी नेतृत्वाच्या प्रभावाचा पुरावा आहे. उपेक्षित समुदायांचे उत्थान, शिक्षणाला प्रोत्साहन आणि आर्थिक संधींना प्रोत्साहन देण्याची त्यांची वचनबद्धता आजच्या प्राधान्यांशी सुसंगत आहे. राजमाता अहिल्याबाई होळकर यांचे चारित्र्य आणि प्रशासन कल्याण, शिक्षण आणि चांगल्या सार्वजनिक पायाभूत सुविधा प्रदान करण्यावर केंद्रित नेतृत्वशैलीचे उदाहरण आहे. सामाजिक कल्याण आणि समावेशकतेच्या तत्त्वांवर आधारित अहिल्याबाईंच्या दूरदर्शी धोरणांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकास ध्येयांची पूर्वछाया दाखवली. खरे नेतृत्व केवळ सत्ता धारण करण्याबद्दल नाही, तर सर्वात असुरक्षित लोकांचे संरक्षण आणि उत्थान करण्याबद्दल आहे, याची चुणूक त्यांचे जीवन आपल्याला दाखवते.

 

___प्रा . मुक्ता पुरंदरे