नवी मुंबई : भारताचे स्वप्न असलेल्या मुंबई-अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल (बुलेट ट्रेन) प्रकल्पाने आता अधिक गती घेतली आहे. या महाकाय प्रकल्पातील सर्वात आव्हानात्मक टप्पा म्हणजे मुंबईत उभारला जाणारा २१ किलोमीटर लांबीचा भुयारी मार्ग. समुद्राच्या आणि जमिनीच्या खालून जाणाऱ्या या मार्गाच्या निर्मितीसाठी नवी मुंबईतील सावली (घणसोली) येथे दुसऱ्या 'टनेल बोरिंग मशीन'चे (TBM) महाकाय कटरहेड (Cutterhead) अत्यंत यशस्वीपणे जमिनीखाली उतरवण्यात आले आहे. उल्लेखनीय बाब म्हणजे, अवघ्या काही दिवसांपूर्वीच विक्रोळी येथे पहिल्या टीबीएमचे कटरहेड स्थापित करण्यात आले होते. पाठोपाठ घणसोलीतील ही दुसरी महत्त्वाची तांत्रिक प्रक्रिया पार पडल्याने बुलेट ट्रेनचे काम नियोजित वेळेत पूर्ण होण्याच्या दिशेने अतिशय वेगाने सुरू असल्याचे प्रशासनाकडून स्पष्ट करण्यात आले आहे.
मुंबई : अंमली पदार्थ तस्करीविरुद्धच्या एका मोठ्या कारवाईत, महसूल गुप्तचर संचालनालयाच्या मुंबई विभागीय पथकाने छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय ...
जुलै २०२६ पासून सुरू होणार प्रत्यक्ष भुयार खोदाईचा थरार
हा जमिनीखालील भुयारी मार्ग कसा साकारला जाणार, याबाबत अधिकाऱ्यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे. घणसोली येथील सावलीतून हे दुसरे टीबीएम मशीन आपली खोदाई सुरू करेल आणि जमिनीखालून विक्रोळीच्या दिशेने मार्गक्रमण करेल. नॅशनल हाय-स्पीड रेल कॉर्पोरेशनच्या अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे की, कटरहेड जमिनीखाली उतरवल्यानंतर आता या दोन्ही मशिन्सची संपूर्ण जोडणी (Final Assembly) पूर्ण केली जाईल. त्यानंतर सुरक्षेच्या आणि कार्यक्षमतेच्या दृष्टीने त्यांच्या कठोर चाचण्या (Commissioning Trials) घेतल्या जातील. हे सर्व अत्यंत किचकट तांत्रिक सोपस्कार यशस्वीरीत्या पार पडल्यानंतर, जुलै २०२६ च्या पहिल्या आठवड्यात प्रत्यक्ष भुयार खोदण्याच्या मुख्य कामाला (Tunneling Drive) जोरदार सुरुवात होईल.
एकाच भव्य बोगद्यातून धावणार 'अप' आणि 'डाऊन' दोन्ही मार्गांवरील ट्रेन
या कामासाठी वापरण्यात येणाऱ्या यंत्राचा आकार खऱ्या अर्थाने थक्क करणारा आहे. या कटरहेडचा व्यास तब्बल १३.६ मीटर एवढा अवाढव्य असून त्याचे वजन सुमारे ३५० टनांच्या घरात आहे. टीबीएमच्या पुढील भागातील मुख्य शील्डचा (Main Shield) हा सर्वात कळीचा आणि महत्त्वपूर्ण भाग मानला जातो. तंत्रज्ञानाचा हा असा एक अद्भुत नमुना आहे, ज्याद्वारे एकच सलग आणि अतिविशाल बोगदा खोदला जाणार आहे. या एकाच बोगद्याची रुंदी इतकी मोठी असेल की त्यातून बुलेट ट्रेनच्या येण्याच्या आणि जाण्याच्या (Up and Down lines) अशा दोन्ही ट्रॅक्सची उभारणी एकाचवेळी करणे शक्य होणार आहे. यामुळे दोन वेगळे बोगदे खोदण्याचा वेळ, खर्च आणि श्रम मोठ्या प्रमाणावर वाचणार आहेत.
कठीण खडक फोडणारे तंत्रज्ञान आणि तब्बल ३,१८४ टनांचे महाकाय यंत्र
जमिनीखालील अत्यंत कठीण खडक, चिखल आणि माती सहजतेने फोडून काढण्यासाठी या कटरहेडमध्ये प्रगत जागतिक अभियांत्रिकीचा वापर करण्यात आला आहे. वेगाने आणि अचूक खोदाई करण्यासाठी या कटरहेडवर ८४ कटर डिस्क, १२४ स्क्रॅपर्स आणि १६ बकेट लिप्स बसवण्यात आले आहेत. या संपूर्ण २१ किमीच्या भुयारी टप्प्यासाठी दोन मशिन्स कार्यरत आहेत. पहिल्या टीबीएमचे (TBM-1) वजन ३,०८० टन आहे, तर घणसोलीत उतरवलेल्या दुसऱ्या टीबीएमचे (TBM-2) वजन तब्बल ३,१८४ टन इतके प्रचंड आहे. 'मिक्स शील्ड' किंवा 'स्लरी-बेस्ड' (Slurry-based) तंत्रज्ञानावर आधारित या प्रत्येक मशीनची एकूण लांबी ९५.३२ मीटर (म्हणजे जवळजवळ एका फुटबॉल मैदानाइतकी) आहे. या प्रचंड यंत्रणेत कटर व्हील, मेन बेअरिंग, जॉ क्रशर, इरेक्टर, मेन व टेल शील्ड आणि खोदाईला आधार देणाऱ्या चार विशेष गॅन्ट्रीज अशा अत्यंत महत्त्वाच्या घटकांचा समावेश आहे.
भारतीय दळणवळण क्षेत्रातील एक ऐतिहासिक टप्पा
या अवाढव्य यंत्राच्या कार्यक्षमतेची आकडेवारीही अचंबित करणारी आहे. अत्यंत कठीण आणि आव्हानात्मक परिस्थितीतही हे टीबीएम एका मिनिटात जास्तीत जास्त चार फेऱ्या (४ RPM) पूर्ण करू शकते आणि प्रति मिनिट तब्बल ४९ मिलिमीटर एवढी खोदाई करण्याची क्षमता बाळगून आहे. खोदाई करताना कामगारांना कोणताही धोका निर्माण होऊ नये आणि हे काम विनाअडथळा व सुरक्षितपणे सतत सुरू राहावे, यासाठी यंत्रणेचे डिझाइन जागतिक सुरक्षिततेचे निकष पाळून बनवण्यात आले आहे. घणसोली येथे हे दुसरे कटरहेड जमिनीखाली उतरवणे, हा टीबीएमच्या प्राथमिक जोडणीतील अंतिम टप्पा होता. भारताच्या पायाभूत सुविधांच्या (Infrastructure) इतिहासातील एका नव्या पर्वाची नांदी ठरणारा 'मुंबई-अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल कॉरिडोर'चा हा एक अत्यंत ऐतिहासिक आणि तितकाच मोठा टप्पा यशस्वीपणे पार पडला आहे.