जीवन एक शाळा

गोष्ट लहान, मोठा अर्थ : शिल्पा अष्टमकर

जीवन ही केवळ जगण्याची प्रक्रिया नसून सतत शिकत राहण्याची एक अखंड शाळा आहे. शाळेत आपण पुस्तकी ज्ञान मिळवतो, पण जीवनाच्या शाळेत आपण अनुभवांमधून खरे शिक्षण घेतो. प्रत्येक दिवस, प्रत्येक घटना आणि प्रत्येक माणूस आपल्याला काही ना काही शिकवून जातो.

लहानपणी आपण चालायला, बोलायला शिकतो; तेव्हा पडणे, चुकणे हीच आपली पहिली शिकवण असते. जसजसे आपण मोठे होतो, तसतसे जीवनातील प्रसंग अधिक गुंतागुंतीचे होतात. कधी यश मिळते, कधी अपयश येते. यश आपल्याला आत्मविश्वास देते, तर अपयश आपल्याला संयम, धैर्य आणि पुन्हा उभे राहण्याची ताकद शिकवते.
जीवनाच्या शाळेत कोणताही ठरावीक अभ्यासक्रम नसतो. येथे शिक्षक म्हणून आपल्या आजूबाजूचे लोक, परिस्थिती आणि अनुभव असतात. कधी मित्रांकडून सहकार्य शिकतो, कधी कुटुंबाकडून प्रेम आणि जबाबदारी, तर कधी कठीण प्रसंगातून संघर्ष करण्याची कला शिकतो.

जीवन म्हणजे नेमके काय? असा प्रश्न जर कोणी विचारला तर उत्तर देणं कठीण आहे.जीवन म्हणजे मजा आहे. जीवन म्हणजे झगडा आहे. जीवन म्हणजे कष्ट आहेत की जीवन म्हणजे उजाड वाळवंट आहे? मला वाटतं जीवन म्हणजे काय याचं उत्तर प्रत्येक जण आपल्या अनुभवावरून वेगळं देईल, मात्र ते अंतिम सत्य नसेल.

या शाळेत परीक्षा देखील सतत चालू असतात, पण त्यांचे वेळापत्रक ठरलेले नसते. अचानक आलेल्या अडचणी, निर्णय घेण्याच्या वेळा आणि संकटाच्या प्रसंगी आपली खरी परीक्षा होते. या परीक्षांमध्ये उत्तीर्ण होण्यासाठी पुस्तकातील ज्ञानापेक्षा जीवनमूल्ये अधिक महत्त्वाची ठरतात. वि. स. खांडेकरांनी म्हटलंय, जीवन विविध आहे. जीवन खरंच विविध असतं. आजचा अनुभव उद्याला नाही, उद्याचा परवाला नाही. परिस्थिती वेगळी, माणसं वेगळी त्यांचं जगणं वेगळं. वागणं परस्पराहून भिन्न. एकाला जे अमृतासमान वाटतं, ते दुसऱ्याला विषही वाटू शकतं. रोज नवा अनुभव, नवा धडा, म्हणूनच मला वाटतं जीवन ही एक शाळा आहे. ही शाळा केवळ पुस्तकं देत नाही. आजच्या पुस्तक शिक्षणातून माणूस व्यवहारकुशल बनेल याचा काही भरवसा नाही. पण जीवनरूपी शाळेत पास, नापास हा प्रश्नच उद्भवत नाही. कारण तिथं नापास होऊन जगणार नसतं. जगण्यासाठी कष्टून प्रामाणिकपणानं प्रयत्न करणारा नापास होऊच शकत नाही. या शाळेतल्या शिक्षणाला वयाची अट नाही. मनुष्य अखेरपर्यंत विद्यार्थीच राहतो, तो या जीवनरूपी शाळेत!

जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा शिकवते - चुका करणे चुकीचे नाही, पण त्या चुका पुन्हा न करणे हेच खरे शिक्षण आहे. तसेच नम्रता, प्रामाणिकपणा, मेहनत आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ही मूल्ये जीवनाच्या शाळेत आपल्याला यशस्वी बनवतात.

म्हणूनच, जीवनाकडे केवळ समस्या म्हणून न पाहता, ती एक शिकण्याची संधी म्हणून पाहिले पाहिजे. प्रत्येक अनुभवातून काहीतरी शिकत राहिलो, तर आपण अधिक सक्षम, समंजस आणि यशस्वी होऊ शकतो.

जीवनाच्या या शाळेत यशापयशाचं मोजमाप करण्यात अर्थ नसतो. नाही तर बॅरिस्टर होऊनही देशसेवेचं व्रत घेतलेल्या महात्मा गांधींनी पंचा नेसून ऐहिक सुखाचा त्याग का केला असता? देशप्रेमाने प्रेरित झालेल्या स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी कठोर शिक्षा निश्चयाने का पत्करली असती? जीवन ही सत-असतचा खेळ दाखविणारी शाळा आहे. परीक्षांना बसावं लागतं. मात्र या शाळेत सतत शिकायला मिळतं. निकाल अपेक्षेपेक्षा वेगळाही लागू शकतो; कारण पेपर तपासण्याचं काम नियती करत असते. जीवनाच्या शाळेत एक धडा सतत गिरवायचा असतो. जगा आणि जगू द्या (लिव्ह अँड लेट लिव्ह) बस्स एवढंच! कधी कुणी सोबत मिळत नाही. जगाच्या दृष्टीने तुम्ही अपयशी ठराल, यश मिळूनही आणि तुमची दखलही घेतली जाणार नाही. पण तुम्ही दिलेलं कार्यसिद्धतेसाठीचे बलिदान एखाद्या नव्या, तेजस्वी अन् उज्ज्वल भविष्याची अर्थपूर्ण झालेली पहाट असेल, हे मात्र नक्की! तुमच्या अस्तित्वाला जीवन म्हणून ओळख द्या. लोक जीवन जगतात आणि परमेश्वर त्यांना जगायला शिकवतो. यापैकी कोणते जीवन आपलेसे करायचे हा ज्यांचा त्यांचा प्रश्न आहे.

जीवन एक शाळा, अनुभवांचे धडे,
हसण्यातून शिकवते, कधी अश्रूंचे कडे।
प्रत्येक वळणावर नवी परीक्षा येते,
धैर्याने चालणाऱ्यांनाच यश हसत भेटते॥
चुका करून शिकतो, पडून पुन्हा उभा राहतो,
प्रेम, संघर्ष, सत्य यातून मार्ग शोधत जातो।

गुरू येथे काळ आणि विद्यार्थी आपण सारे,
जीवनाच्या शाळेत शिकत राहू निर्धारे
शेवटी असे म्हणता येईल की,

जीवन हीच खरी शाळा आहे आणि आपण सर्वजण तिचे आयुष्यभर विद्यार्थी आहोत.