आत्मज्ञान : प्राची परचुरे-वैद्य
मानवी जीवनाच्या घडणीत ‘श्रद्धा’ हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. श्रद्धेमुळे माणूस आपल्या अस्तित्वाला अर्थ देतो, संकटांत धैर्य मिळवतो आणि अनिश्चिततेच्या अंधारातही आशेचा किरण पाहतो; परंतु याच श्रद्धेचा अतिरेक किंवा विवेकशून्य स्वीकार ‘अंधश्रद्धा’ या रूपात उभा राहतो. त्यामुळे समाजात अनेकदा श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांतील सीमारेषा अस्पष्ट होते. या दोन संकल्पनांतील सूक्ष्म पण मूलभूत फरक समजून घेणे अत्यावश्यक आहे.
श्रद्धा म्हणजे आंधळा विश्वास नव्हे; ती म्हणजे विवेक, अनुभव आणि अंतर्मनातून निर्माण झालेली विश्वासाची भावना. श्रद्धा माणसाला नैतिकतेच्या मार्गावर ठेवते. ती जीवनातील मूल्यांची जपणूक करते. आई-वडिलांवर, गुरुजनांवर, स्वतःच्या कर्तृत्वावर किंवा एखाद्या उच्च शक्तीवर असलेली श्रद्धा ही माणसाच्या मानसिक स्थैर्याला बळकटी देते. श्रद्धेमुळे माणूस संयमी, सहनशील आणि सकारात्मक राहतो. श्रद्धा ही नेहमीच प्रश्न विचारण्यास विरोध करत नाही. उलट, खरी श्रद्धा ही विचारांना प्रोत्साहन देते. ती आंधळेपणाने स्वीकार करण्याऐवजी समजून घेण्याचा आग्रह धरते. म्हणूनच श्रद्धा ही ज्ञान आणि विवेक यांच्याशी सुसंगत असते.
अंधश्रद्धा म्हणजे विवेकाचा अभाव असलेली, तर्काला न जुमानणारी विश्वासप्रणाली. अज्ञान, भीती, असुरक्षितता आणि परंपरांचा चुकीचा अर्थ यांमधून अंधश्रद्धा जन्म घेते. माणूस जेव्हा एखाद्या घटनेचे कारण समजू शकत नाही, तेव्हा तो त्याला अलौकिक शक्तींशी जोडतो. यामुळे अंधश्रद्धा वाढीस लागते. उदाहरणार्थ, एखाद्या आजारावर वैज्ञानिक उपचाराऐवजी जादूटोणा किंवा अशास्त्रीय उपायांवर विश्वास ठेवणे ही अंधश्रद्धा आहे. तसेच शुभ-अशुभ दिवस, ग्रह-नक्षत्रांच्या भीतीमुळे निर्णय घेणे, काळी मांजर रस्ता ओलांडली तर अपशकुन मानणे, अशा अनेक गोष्टी अंधश्रद्धेच्या श्रेणीत येतात. अंधश्रद्धेचे परिणाम समाजासाठी घातक असतात. ती माणसाच्या विचारशक्तीला कुंठित करते, प्रगतीला अडथळा आणते आणि अनेकदा सामाजिक शोषणाचे साधन बनते. काही लोक अंधश्रद्धेचा फायदा घेऊन निरपराध लोकांना फसवतात, त्यांची आर्थिक आणि मानसिक हानी करतात.
श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांतील मुख्य फरक म्हणजे ‘विवेक’. श्रद्धा ही विवेकावर आधारित असते, तर अंधश्रद्धा विवेकशून्य असते. श्रद्धा माणसाला उन्नतीकडे नेते, तर अंधश्रद्धा अधोगतीकडे. श्रद्धा ही प्रश्न विचारण्याची परवानगी देते, तर अंधश्रद्धा प्रश्नांना बंदी घालते. श्रद्धा ही विज्ञानाला विरोध करत नाही; ती विज्ञानाच्या मर्यादांपलीकडील भावविश्वाला स्पर्श करते; परंतु अंधश्रद्धा विज्ञानाच्या विरोधात उभी राहते. ती तर्क, प्रयोग आणि पुराव्याला नाकारते.
भारतीय समाजात अंधश्रद्धेची अनेक रूपे दिसून येतात. काही लोक अजूनही ग्रहणाच्या वेळी अन्न खाणे टाळतात, काही जण देवाचा कोप होईल या भीतीने अनिष्ट प्रथा पाळतात. काही ठिकाणी आजही बळी देणे, जादूटोणा करणे किंवा स्त्रियांना ‘डायन’ ठरवून त्यांचा छळ करणे अशा अमानवी प्रथा अस्तित्वात आहेत. अंधश्रद्धा केवळ ग्रामीण भागापुरती मर्यादित नाही; ती शहरी भागातही वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसून येते. शिक्षण घेतलेले लोकही कधी-कधी वास्तुशास्त्र, अंकशास्त्र, किंवा विविध ‘ऊर्जां’च्या नावाखाली विवेकशून्य निर्णय घेतात.
समाजाच्या सर्वांगीण विकासासाठी अंधश्रद्धेचे निर्मूलन अत्यावश्यक आहे. त्यासाठी शिक्षण हा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. शिक्षणामुळे माणसात विचारशक्ती विकसित होते, वैज्ञानिक दृष्टिकोन तयार होतो आणि तो कोणत्याही गोष्टीकडे तर्कशुद्धपणे पाहू लागतो. समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्यासाठी विविध जनजागृती मोहिमा आवश्यक आहेत. माध्यमे, साहित्य, आणि सामाजिक संस्था यांचीही यामध्ये महत्त्वाची भूमिका असते. लोकांना अंधश्रद्धेचे दुष्परिणाम समजावून सांगणे, तसेच योग्य मार्गदर्शन करणे गरजेचे आहे.
श्रद्धा ही पूर्णपणे नाकारण्यासारखी गोष्ट नाही. उलट, योग्य स्वरूपातील श्रद्धा माणसाच्या जीवनाला दिशा देते. ती त्याला नैतिक मूल्यांची जाणीव करून देते, परोपकाराची प्रेरणा देते आणि आत्मिक समाधान देते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीची स्वतःवर असलेली श्रद्धा त्याला कठीण प्रसंगातही लढण्याची ताकद देते. तसेच, समाजातील एकमेकांवरील विश्वास आणि सहकार्य यामागेही श्रद्धेचीच भूमिका असते. आजच्या युगात श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांतील फरक ओळखण्यासाठी विवेकपूर्ण दृष्टिकोन आवश्यक आहे. प्रत्येक गोष्टीकडे तर्क, अनुभव आणि विज्ञानाच्या कसोटीवर पाहणे गरजेचे आहे. परंपरा आणि संस्कृती यांचा आदर करताना त्यातील चुकीच्या गोष्टी ओळखून त्याग करणे हीच खरी प्रगती आहे. माणसाने कोणत्याही गोष्टीवर विश्वास ठेवताना “का?” हा प्रश्न विचारायला हवा. जर त्या प्रश्नाचे तर्कसंगत उत्तर मिळाले, तर ती श्रद्धा ठरते; अन्यथा ती अंधश्रद्धा ठरते.
श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा या दोन संकल्पना एकाच नाण्याच्या दोन बाजूंसारख्या दिसत असल्या, तरी त्यांच्यातील फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. श्रद्धा माणसाला उन्नतीच्या मार्गावर नेते, तर अंधश्रद्धा त्याला अज्ञानाच्या गर्तेत ढकलते. आजच्या वैज्ञानिक युगात आपण श्रद्धेला विवेकाची जोड देणे आवश्यक आहे. अंधश्रद्धेपासून दूर राहून, विचारपूर्वक निर्णय घेणे हीच खरी प्रगतीची वाट आहे. समाजानेही श्रद्धेचा योग्य अर्थ समजून घेत अंधश्रद्धेचा त्याग केला, तरच एक सुसंस्कृत, प्रगत आणि जागरूक समाज
घडू शकेल.