Amazon Layoffs : ॲमेझॉनमध्ये पुन्हा नोकर कपातीची टांगती तलवार; १४,००० कर्मचाऱ्यांच्या नोकऱ्या धोक्यात?

नवी दिल्ली : जागतिक स्तरावर ई-कॉमर्स आणि क्लाउड कॉम्प्युटिंगमध्ये मक्तेदारी निर्माण करणारी कंपनी ॲमेझॉन (Amazon) सध्या एका मोठ्या संक्रमणातून जात आहे. 'एशिया बिझनेस आउटलुक'च्या ताज्या अहवालानुसार, कंपनीने सुमारे १४,००० कर्मचाऱ्यांना कमी करण्याचे संकेत दिले आहेत. ही कपात केवळ खर्च कमी करण्यासाठी नसून, कंपनीच्या अंतर्गत संरचनेत बदल करण्यासाठी असल्याचे समजते. विशेषतः मध्यम-स्तरीय व्यवस्थापन (Middle Management) आणि 'ब्युरोक्रसी' कमी करून निर्णय घेण्याची प्रक्रिया अधिक वेगवान करण्याचा कंपनीचा उद्देश आहे. या कपातीचा सर्वाधिक परिणाम ॲमेझॉन वेब सर्व्हिसेस (AWS), रिटेल आणि मनुष्यबळ विकास (HR) या विभागांवर होण्याची शक्यता आहे. यामागील महत्त्वाचे कारण म्हणजे कंपनीने आता आपला पूर्ण फोकस कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि डेटा सेंटर्सच्या उभारणीवर केंद्रित केला आहे. ॲमेझॉन आगामी काळात एआय क्षेत्रात १२५ अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त गुंतवणूक करण्याची तयारी करत आहे. या तांत्रिक बदलांमुळे अनेक पारंपारिक व्यवस्थापकीय पदांची उपयुक्तता कमी होत चालली आहे, असा दावा सीईओ अँडी जॅसी यांनी यापूर्वी केला होता. एकाच वर्षात तिसऱ्यांदा अशा प्रकारे मोठी कर्मचारी कपात होत असल्याने, जागतिक आयटी क्षेत्रात असुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली आहे. केवळ ॲमेझॉनच नव्हे, तर मेटा आणि ओरॅकल सारख्या इतर टेक कंपन्या देखील एआयला प्राधान्य देत मनुष्यबळ कमी करत आहेत, ज्यामुळे कॉर्पोरेट विश्वात 'डिजिटल क्रांती विरुद्ध रोजगार' असा नवा संघर्ष पाहायला मिळत आहे.

नेमका परिणाम कोणावर होणार?

१. ॲमेझॉन वेब सर्व्हिसेस (AWS) आणि तांत्रिक विभाग

ॲमेझॉनचा सर्वात नफा देणारा विभाग असलेल्या 'AWS' मध्ये मोठ्या बदलांची शक्यता आहे. सध्या संपूर्ण जगात क्लाउड कॉम्प्युटिंगचे स्वरूप बदलत असून, कंपनी आता साध्या क्लाउड सेवांऐवजी एआय-आधारित (AI-driven) सेवांना प्राधान्य देत आहे. यामुळे ज्या तांत्रिक पदांची जागा आता एआय सॉफ्टवेअर घेऊ शकतात, अशा विभागांतील कर्मचाऱ्यांवर टांगती तलवार आहे. विशेषतः ज्या टीम्स जुन्या सॉफ्टवेअर मेंटेनन्सवर काम करत आहेत, त्यांना या कपातीचा मोठा फटका बसू शकतो.

२. रिटेल आणि मनुष्यबळ विकास (HR)

ॲमेझॉनच्या मूळ व्यवसायाचा कणा असलेल्या 'रिटेल' विभागामध्ये ऑपरेशनल फेरबदल केले जात आहेत. जागतिक स्तरावर ग्राहकांच्या खरेदी करण्याच्या पद्धतीत बदल होत असल्याने आणि ऑटोमेशन वाढत असल्याने, किरकोळ विक्री विभागातील अनेक पदांची गरज कमी झाली आहे. त्याचप्रमाणे, नवीन भरती प्रक्रिया मंदावल्यामुळे एचआर (HR) विभागातील कर्मचाऱ्यांची संख्याही कमी केली जाण्याची दाट शक्यता आहे. नवीन कर्मचारी घेण्याचे प्रमाण कमी झाले की साहजिकच ते सांभाळणाऱ्या टीम्सची संख्याही कंपनी कमी करते.

३. मध्यम-स्तरीय व्यवस्थापक (Middle Management)
या कपातीचा सर्वात मोठा तडाखा 'मिडल मॅनेजमेंट'ला बसण्याची चिन्हे आहेत. कंपनीचे सीईओ अँडी जॅसी यांच्या मते, संस्थेतील 'लेयर्स' (स्तरांचे प्रमाण) कमी करणे आवश्यक आहे. अनेकदा एका कामासाठी अनेक व्यवस्थापक असल्याने निर्णय प्रक्रियेत विलंब होतो. हे टाळण्यासाठी ॲमेझॉन 'स्पॅन ऑफ कंट्रोल' वाढवण्याच्या विचारात आहे, ज्याचा अर्थ असा की एका व्यवस्थापकाच्या हाताखाली आता जास्त कर्मचारी असतील आणि मधली अनेक व्यवस्थापकीय पदे रद्द केली जातील.

४. 'व्हाइट-कॉलर' आणि कार्यालयीन कर्मचारी

केवळ साध्या कामगारांनाच नाही, तर उच्च शिक्षित आणि मोठ्या पगाराच्या 'व्हाइट-कॉलर' कर्मचाऱ्यांनाही या संकटाचा सामना करावा लागत आहे. सॉफ्टवेअर डेव्हलपर्स, डेटा ॲनालिस्ट आणि कॉर्पोरेट ऑफिसमध्ये काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या कामगिरीचे (Performance) निकष आता अधिक कडक करण्यात आले आहेत. या कपातीमुळे केवळ नोकरीच जाणार नाही, तर कामाच्या ठिकाणी असलेल्या सध्याच्या कर्मचाऱ्यांवरही कामाचा ताण प्रचंड वाढण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

एकाच वर्षातील तिसरी मोठी कपात?

ॲमेझॉनने २०२४ च्या सुरुवातीलाच, म्हणजेच जानेवारीमध्ये, सुमारे १६,००० कर्मचाऱ्यांना नारळ देऊन मोठ्या कपातीचा श्रीगणेशा केला होता. त्यानंतर वर्षभरात टप्प्याटप्प्याने विविध विभागांतून कर्मचारी कमी करण्यात आले. आता पुन्हा १४,००० पदे कमी करण्याच्या हालचाली सुरू असल्याने, एकाच वर्षात इतक्या मोठ्या संख्येने कर्मचारी काढणारी ॲमेझॉन ही जगातील आघाडीची टेक कंपनी ठरली आहे. ही वारंवार होणारी कपात हे दर्शवते की कंपनी आपल्या खर्चाच्या नियोजनात आणि धोरणांमध्ये कमालीची आक्रमक झाली आहे. अहवालानुसार, ॲमेझॉनने केवळ चालू वर्षातच नव्हे, तर २०२५ च्या अखेरपर्यंत आपली कर्मचारी संख्या लक्षणीयरीत्या कमी करण्याचे उद्दिष्ट आधीच निश्चित केले आहे. १४,००० पदे कमी करणे हा याच दीर्घकालीन योजनेचा एक भाग असल्याचे बोलले जात आहे. यामुळे कर्मचाऱ्यांमध्ये केवळ आजच्या नोकरीबद्दलच नव्हे, तर भविष्यातील स्थैर्याबद्दलही भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे. एकामागून एक येणाऱ्या या लाटांमुळे कर्मचाऱ्यांचे मनोबल खच्ची होत असून 'पुढचा क्रमांक कोणाचा?' अशी टांगती तलवार प्रत्येकाच्या डोक्यावर आहे.

एका बाजूला कर्मचारी कपात होत असताना दुसऱ्या बाजूला ॲमेझॉन आपले भांडवल 'मॅन पॉवर'कडून 'एआय' (AI) आणि 'ऑटोमेशन'कडे वळवत आहे. कंपनीला वाटते की, मानवी कर्मचाऱ्यांवर होणारा प्रचंड खर्च कमी करून तो पैसा तंत्रज्ञानात गुंतवल्यास भविष्यात अधिक नफा मिळू शकेल. यामुळेच, कंपनी आपली आर्थिक स्थिती मजबूत दाखवण्यासाठी आणि शेअर मार्केटमधील गुंतवणूकदारांचा विश्वास टिकवण्यासाठी वारंवार या 'ले-ऑफ'च्या मार्गाचा अवलंब करत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. ॲमेझॉनसारखी अवाढव्य कंपनी जेव्हा एका वर्षात तिसऱ्यांदा कर्मचारी कपात करते, तेव्हा त्याचे पडसाद संपूर्ण जागतिक आयटी मार्केटवर उमटतात. यामुळे इतर छोट्या आणि मोठ्या टेक कंपन्यांनाही नोकरकपातीसाठी एक प्रकारचे 'बळ' मिळते. कर्मचारी संघटना आणि कामगार तज्ज्ञांनी यावर चिंता व्यक्त केली आहे, कारण यामुळे आयटी क्षेत्रातील रोजगाराच्या संधी कमी होत चालल्या आहेत आणि मध्यमवर्गीय नोकरदारांचे आर्थिक गणित कोलमडत आहे.

एआय (AI) गुंतवणुकीसाठी खर्च कपात?

ॲमेझॉनचे सीईओ अँडी जॅसी यांनी यापूर्वीच संकेत दिले होते की, जनरेटिव्ह एआय (AI) आणि एआय एजंट्समुळे काही पारंपारिक कामांची गरज कमी होणार आहे. कंपनी आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर अधिक भर देत असून, डेटा सेंटर्सवर सुमारे १२५ अब्ज डॉलर्स खर्च करण्याची योजना आखत आहे. या मोठ्या गुंतवणुकीसाठी आणि संरचनेत सुसूत्रता आणण्यासाठी ही नोकरकपात केली जात असल्याचे बोलले जात आहे.

इतर कंपन्यांमध्येही 'ले-ऑफ'चे सत्र

१. ओरॅकलमधील (Oracle) मोठी कपात आणि भारतावर परिणाम:
तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अग्रगण्य कंपनी ओरॅकलने अलीकडेच जगभरातून सुमारे ३०,००० कर्मचाऱ्यांना कामावरून कमी करण्याचा धक्कादायक निर्णय घेतला आहे. या कपातीचे सर्वात विशेष आणि चिंताजनक वैशिष्ट्य म्हणजे, यात बाधित झालेल्या एकूण कर्मचाऱ्यांपैकी १२,००० कर्मचारी भारतीय असल्याचे वृत्त आहे. ओरॅकलसारख्या कंपनीने इतक्या मोठ्या प्रमाणात भारतीय कर्मचाऱ्यांना कमी केल्यामुळे भारतातील आयटी हब मानल्या जाणाऱ्या शहरांमध्ये चिंतेचे वातावरण आहे.

२. मेटा (Meta) आणि भविष्यातील योजना:

फेसबुक आणि इंस्टाग्रामची मूळ कंपनी 'मेटा' देखील आपल्या खर्च कपातीच्या धोरणावर ठाम आहे. अहवालानुसार, मेटा सुमारे १५,००० कर्मचाऱ्यांची कपात करण्याची तयारी करत आहे. मार्क झुकरबर्ग यांनी यापूर्वीच २०२३-२४ हे वर्ष 'कार्यक्षमतेचे वर्ष' (Year of Efficiency) म्हणून घोषित केले होते, ज्याचा परिणाम म्हणून कंपनीने सातत्याने आपली कर्मचारी संख्या कमी करून नफा वाढवण्यावर भर दिला आहे.

३. मायक्रोसॉफ्ट, टीसीएस आणि ॲक्सेंचर:

मायक्रोसॉफ्टसारख्या सॉफ्टवेअर क्षेत्रातील दिग्गज कंपनीनेही हजारो पदांची कपात केली आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, भारतीय आयटी क्षेत्रातील सर्वात मोठी कंपनी समजली जाणारी टीसीएस (TCS) आणि जागतिक सल्लागार कंपनी ॲक्सेंचर (Accenture) यांनीही आपल्या काही विभागांमध्ये कर्मचारी कपात केली आहे. भारतीय आयटी कंपन्या सहसा मोठ्या प्रमाणावर ले-ऑफ टाळतात, परंतु सध्याच्या जागतिक मंदीच्या भीतीमुळे आणि प्रकल्पांच्या कमतरतेमुळे त्यांनाही हे कठोर पाऊल उचलावे लागले आहे.

४. हे कपातीचे सत्र का सुरू आहे?

या सर्व कंपन्यांमध्ये एक समान धागा म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वाढता वापर आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेतील अनिश्चितता. बहुतांश कंपन्या आता पारंपारिक कोडिंग आणि व्यवस्थापकीय कामांसाठी मानवी कर्मचाऱ्यांऐवजी एआय टूल्सला प्राधान्य देत आहेत. तसेच, कोरोना काळानंतर झालेली अति-भरती (Over-hiring) आता या कंपन्यांना महाग पडत आहे. यामुळेच नफा टिकवून ठेवण्यासाठी आणि गुंतवणूकदारांना खुश ठेवण्यासाठी जगभरातील टेक कंपन्यांमध्ये हे 'ले-ऑफ'चे सत्र थांबण्याचे नाव घेत नाहीये.

कर्मचाऱ्यांमध्ये चिंतेचे वातावरण

नोकरकपातीची बातमी पसरताच सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म 'X' (पूर्वीचे ट्विटर) आणि 'ब्लाईंड' (Blind) सारख्या प्रोफेशनल्सच्या व्यासपीठावर ॲमेझॉन कर्मचाऱ्यांच्या भावनांचा पूर आला आहे. अनेक कर्मचाऱ्यांनी निनावीपणे आपल्या मनातील भीती व्यक्त केली आहे. एका कर्मचाऱ्याची पोस्ट अत्यंत चर्चेत आली, ज्यामध्ये त्याने म्हटले आहे की, "मी आधीच कामाच्या दबावामुळे प्रचंड तणावात आहे आणि आता या कपातीच्या बातमीने माझी झोप उडवली आहे. मी आतापासूनच नवीन नोकरी शोधायला सुरुवात करावी का?" अशा प्रकारच्या पोस्ट्सवरून कंपनीतील अस्थिरतेची पातळी स्पष्टपणे दिसून येते. कर्मचाऱ्यांमध्ये चिंतेचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे या कपातीसाठी वापरले जाणारे अस्पष्ट निकष. कंपनीने ही कपात कामगिरीच्या (Performance) आधारावर होणार की विशिष्ट टीम्स बंद केल्या जाणार, याबाबत कोणतीही ठोस माहिती दिलेली नाही. अनेक जुन्या आणि निष्ठावान कर्मचाऱ्यांना वाटते की, त्यांचे योगदान विचारात न घेता केवळ खर्चात कपात करण्यासाठी त्यांना लक्ष्य केले जाऊ शकते. नियमांमधील पारदर्शकतेचा अभाव कर्मचाऱ्यांमधील अविश्वास आणि संभ्रम अधिक वाढवत आहे.

जेव्हा कर्मचाऱ्यांच्या डोक्यावर टांगती तलवार असते, तेव्हा त्याचा थेट परिणाम त्यांच्या कार्यक्षमतेवर होतो. ॲमेझॉनच्या कार्यालयांमध्ये सध्या 'सर्व्हायव्हल मोड' (Survival Mode) सुरू झाला आहे. प्रत्येक कर्मचारी स्वतःला वाचवण्याच्या प्रयत्नात आहे, ज्यामुळे टीममधील सहकार्य कमी होऊन अंतर्गत स्पर्धा आणि तणाव वाढला आहे. "पुढचा क्रमांक कोणाचा?" या भीतीमुळे कर्मचारी नवीन प्रकल्पांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी स्वतःच्या भविष्याबद्दल अधिक चिंतित आहेत. नोकरी जाण्याच्या भीतीचा परिणाम केवळ ऑफिसपुरता मर्यादित नसून, कर्मचाऱ्यांच्या वैयक्तिक आणि कौटुंबिक आयुष्यावरही होत आहे. घराचे हप्ते (EMI), मुलांचे शिक्षण आणि भविष्यातील आर्थिक नियोजन यांमुळे मध्यमवर्गीय 'व्हाइट-कॉलर' कर्मचारी प्रचंड मानसिक दडपणाखाली आहेत. ज्या कर्मचाऱ्यांनी अलीकडेच नवीन घर घेतले आहे किंवा ज्यांच्यावर संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी आहे, त्यांच्यासाठी ही बातमी एका मोठ्या धक्क्यापेक्षा कमी नाही. ही केवळ एक वेळची कपात नसून, कंपनीच्या रचनेत होणारा हा कायमस्वरूपी बदल आहे, अशी भावना कर्मचाऱ्यांमध्ये घर करून आहे. एआय (AI) तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे आपली जागा धोक्यात आहे, हे समजल्यावर अनेक कर्मचारी आता पर्यायी करिअर किंवा नवीन कौशल्ये (Up-skilling) शिकण्याकडे वळले आहेत. मात्र, संपूर्ण टेक मार्केटमध्येच मंदीचे सावट असल्याने, दुसरी नोकरी मिळणेही तितकेसे सोपे नसल्याने ही असुरक्षितता अधिक गडद झाली आहे.