मोहित सोमण: वाढत्या पुरवठ्याच्या चिंता,कमी होत असलेला भूराजकीय जोखीम प्रीमियम, मागणीचा कमकुवत दृष्टिकोन आणि सततची आर्थिक अनिश्चितता यामुळे २०२५ मध्ये कच्च्या तेलाच्या किमतींवर दबाव राहिला असल्याने परिणामी -१७% नकारात्मक परतावा मिळाला असल्याचे तज्ञांनी म्हटले आहे. मोतीलाल ओसवालचे हेड ऑफ रिसर्च कमोडिटी नवनीत दमानी यांनी हे स्पष्ट केले आहे. परंतु तत्पूर्वी कमोडिटी बाजारातील क्रूड ऑइल क्षेत्रातील गुंतवणूकदारांसाठी संपूर्ण आर्थिक वर्ष अस्थिरतचे राहिले. संपूर्ण वर्ष कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यासाठी अस्थिर होते कारण प्रथमदर्शनी डॉलरच्या तुलनेत रुपयाची चलनवाढ झाली. त्यानंतर इस्त्राईल इराण युद्ध झाले ते संपतेच तो पर्यंत पुन्हा एकदा रेड सी प्रकरणामुळे कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यावर परिणाम झाला. कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यावर अस्वस्थताच नाही तर जागतिक पुरवठा साखळीवर परिणाम झाला परिणाम सरासरी काढल्यास कच्च्या तेलाची किंमत जागतिक स्तरावर जवळपास ०.२४% वाढली आहे.
असे असले तरी संपूर्ण वर्षात कच्च्या तेलाच्या किंमती जानेवारी महिन्यातील तुलनेत डिसेंबर महिन्यापर्यंत आकडेवारीनुसार २०.५५% घसरल्या आहेत. दुसरीकडे युएस डब्लूटीआय फ्युचर (Crude WTI Futures) निर्देशांकात वर्षभरात ८०.५९ म्हणजेच जवळपास ९० डॉलर प्रति बॅरेल ही सर्वोच्च पातळी नोंदवली होती तर सर्वात कमी पातळी ५४.९८ डॉलर प्रति औंसवर नोंदवली गेली. WTI Futures निर्देशांक पाहिल्यास संपूर्ण वर्षात तेलाच्या किमती १७.५१% घसरल्या आहेत. तर केवळ एक दिवसात कच्च्या तेलात २०% आज झाल्याने २०२० नंतर सर्वाधिक घसरण कच्च्या तेलाने आज नोंदवली आहे. आज WTI Futures ५७.८९ डॉलर प्रति बॅरेलवर नोंदवले गेले आहे. कोविड काळानंतर सर्वाधिक ही घसरण मानली जाते. दरम्यान ५ वर्षाच्या कालावधीचा विचार केल्यास जगभरातील कच्च्या तेलाच्या किमती १९.४७% उसळल्या आहेत. प्रामुख्याने कच्च्या तेलाच्या किंमती या मागणी पुरवठा व जागतिक घडामोडीवर अवलंबून असतात.
असे असताना ब्रेंट फ्युचर निर्देशांकात बघितल्यास या निर्देशांकात आज ०.१८% वाढ झाली असून प्रति डॉलर दरपातळी ६१.४३ प्रति बॅरेलवर नोंदवली गेली आहे. एक दिवसात ही पातळी ०.१६% वाढली असली तरी गेल्या एक आठवड्यात ०.५८% हा निर्देशांक घसरला असून संपूर्ण वर्षभरात १७.६८% इयर टू डेट (YTD) घसरला आहे. गेल्या ५ वर्षात कच्चे तेल १८.६१% उसळले आहे. त्यामुळेच मोठ्या प्रमाणावर कच्च्या तेलाच्या निर्देशांकात चढउतार झाले हे स्पष्ट होते.
याच पार्श्वभूमीवर संपूर्ण वर्षात कच्च्या तेलाच्या हालचालीत काय बदल झाले हे जाणून घेण्यासाठी मोतीलाल ओसवाल फायनांशियल सर्विसेसचे हेड ऑफ रिसर्च कमोडिटी नवनीत दमानी यांना प्रतिक्रिया दिली आहे. नेमके २०२५ हे वर्ष तेलासाठी कसे राहिले? यावर दमांनी यांनी प्रतिक्रिया दिली आहे.
त्यांनी मांडलेले वास्तविक महत्वाचे मुद्दे पुढीलप्रमाणे आहेत -
१) वाढत्या पुरवठ्याच्या चिंता, कमी होत असलेला भूराजकीय जोखीम प्रीमियम, मागणीचा कमकुवत दृष्टिकोन आणि सततची आर्थिक अनिश्चितता यामुळे २०२५ मध्ये कच्च्या तेलाच्या किमतींवर दबाव राहिला असल्याने परिणामी -१७% नकारात्मक परतावा मिळाला आहे.
२) ओपेक+ (OPEC) च्या शिस्तीवर, हिवाळ्यातील मागणीवर आणि रशिया व इराणवरील अमेरिकेच्या निर्बंधांवर आधारित तेजीच्या स्थितीसह कच्च्या तेलाने वर्षाची सुरुवात केली. त्यानंतर निर्बंध असूनही, रशियन निर्यात मोठ्या प्रमाणावर गैर-पारंपारिक टँकरद्वारे सुरू राहिली ज्यामुळे वाढत्या आर्थिक अनिश्चिततेच्या काळात तात्काळ पुरवठ्यातील व्यत्यय मर्यादित राहिले.
३) ओपेक बाहेरील देशांकडून पुरवठ्यात वाढ होत असताना, अमेरिकेच्या निर्बंधांमुळे वाढणारे व्यापारी घर्षण आणि आर्थिक मंदीच्या चिंतेमुळे किमतींवर दबाव आला.
३) ओपेकने आर्थिक वर्ष २०२५ च्या पूर्वार्धात आपली रणनीती बदलली, पूर्वीच्या कपातीची परतफेड वेगाने सुरू केली आणि किमतींच्या संरक्षणाऐवजी बाजारातील हिस्सा वाचवण्याकडे वाटचाल करण्याचे संकेत दिले.
४) एप्रिल ते डिसेंबर या काळात ओपेकने पुरवठा वेगाने वाढवला, एप्रिलमध्ये +१३८ kb/d ने सुरुवात करून, वर्षाच्या मध्यापर्यंत दरमहा ४०० kb/d पेक्षा जास्त वाढ केली, ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये सुमारे ५५० kb/d च्या शिखरावर पोहोचली आणि वर्षाच्या अखेरीस +१३७ kb/d च्या स्थिर वाढीवर आली, ज्यामुळे एकूण वाढ जवळपास २.९ mb/d झाली.
५) रशिया, इराण आणि व्हेनेझुएलामधील निर्बंधांखालील बॅरल्सचा पुरवठा सुरूच राहिला, ज्यामुळे समुद्रातील साठवलेल्या तेलाचे प्रमाण वाढले आणि व्यत्ययाच्या भीती कमी झाल्या.
६) दुय्यम शुल्काच्या वाढत्या चिंतांमुळे रशियन कच्च्या तेलाचे खरेदीदार पर्यायी स्रोतांकडे वळल्याने तरंगता साठाही वाढला. यामुळे निर्बंधांखालील बॅरल्सच्या समुद्रातील साठ्यात वाढ झाली.
७) वर्षभर साठ्यात सातत्याने वाढ झाली, ज्यात अलीकडच्या काळात कच्च्या तेलाच्या साठ्यापेक्षा उत्पादित वस्तूंच्या साठ्यात वेगाने वाढ झाली.
८) मागणी अपेक्षेपेक्षा कमी राहिली, ती पूर्णपणे कोसळली नाही, परंतु नवीन पुरवठा शोषून घेण्यात अयशस्वी ठरली.
चीनच्या मजबूत आयातीने कमकुवत वापराला झाकले, कारण कच्च्या तेलाचा वापर सामरिक आणि व्यावसायिक साठ्यासाठी वळवण्यात आला.
९) इलेक्ट्रिक वाहनांचा वाढता वापर आणि जागतिक स्तरावर उत्पादन पीएमआय नाजूक राहिल्याने मागणीच्या दृष्टिकोनावर वारंवार दबाव आला.
१०) पुरवठ्यातील व्यत्ययांमुळे (लिबिया, नायजेरिया, वणवे, देखभाल) केवळ काही काळासाठी किमतीत वाढ झाली, जी लवकरच नाहीशी झाली.
११) मागणी कमी असल्याने भूराजकीय घटनांमुळे अस्थिरता निर्माण झाली, दिशा नाही; तथापि, अतिरिक्त पुरवठ्याची चिंता पार्श्वभूमीवर कायम राहिली.
१२) युक्रेन-रशिया शांतता चर्चेच्या बातम्यांनी वेळोवेळी जोखीम प्रीमियम कमी केला, ज्यामुळे विक्रीला गती मिळाली; तथापि, ठोस कराराची प्रतीक्षा कधीही न संपणारी वाटत आहे.
१३) अखेरीस, सवलतीच्या दरातील निर्बंधांखालील बॅरल्समुळे पुरवठा सुरूच राहिला, त्याच वेळी आर्थिक अनिश्चिततेने मागणीवरील विश्वास कमी केला. पुरवठा वाढत असताना आणि मागणी प्रतिसाद देऊ शकत नसल्यामुळे, कच्च्या तेलाच्या किमतींवर सतत दबाव राहिला.
आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये काय? नवनीत दमानी यांचा Outlook
आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये मागणी नव्हे, तर पुरवठा हाच प्रमुख चालक घटक असेल. मागणी वाढत आहे, परंतु प्रणालीमध्ये आधीच असलेल्या अतिरिक्त बॅरल्सना सामावून घेण्यासाठी ती पुरेशी वेगाने वाढत नाही.
२०२५ च्या तुलनेत २०२६ मध्ये सरासरी किमती कमी राहण्याची शक्यता आहे. हे मागणीतील घसरणीमुळे नव्हे, तर सततचा अतिरिक्त पुरवठा आणि वाढलेल्या साठ्यांमुळे आहे.
ओपेकने किंमत संरक्षणावरून बाजारातील वाटा जपण्याकडे लक्ष वळवले आहे.
२०२५ मध्ये पुरवठ्याच्या आक्रमक पुनरागमनामुळे, मर्यादित अतिरिक्त क्षमतेमुळे, त्याची किंमत निश्चित करण्याची शक्ती कमकुवत झाली आहे.
ओपेकबाहेरील देशांचा पुरवठा संरचनात्मकदृष्ट्या उच्च राहिला आहे, कारण विशेषतः अमेरिकेत, विक्रमी पातळीच्या जवळ स्थिर उत्पादन देखील पुरवठा संतुलित ठेवण्यासाठी पुरेसे आहे.
चीन आता स्विंग ग्राहक म्हणून काम करत नाही कारण आयात वाढत्या प्रमाणात अंतिम वापराऐवजी साठवणुकीसाठी जात आहे, ज्यामुळे मागणीची लवचिकता कमी होत आहे.
भूराजकीय धोके आता दिशा नव्हे, तर अस्थिरता निर्माण करत आहेत. जोपर्यंत व्यत्यय गंभीर आणि दीर्घकाळ टिकणारे नसतात, तोपर्यंत चांगला पुरवठा असलेल्या बाजारात किमतीतील वाढ लवकरच नाहीशी होते.
२०२६ साठी मुख्य प्रश्न हा आहे की पुरवठ्याला प्रतिसाद देण्यासाठी किमती किती खाली याव्या लागतील. जोपर्यंत उत्पादन कमी केले जात नाही, तोपर्यंत घसरणीचा दबाव कायम राहील.
जर पुरवठा शिस्त कमकुवत झाली किंवा मागणी अपेक्षेपेक्षा कमी राहिली, तर किमतींसाठी घसरणीचा धोका कायम आहे. स्थिरीकरण किंवा वाढीसाठी पुरवठ्यात स्पष्ट कपात, मजबूत मागणी किंवा ओपेकद्वारे निर्णायक कपातीची आवश्यकता असेल.
जोपर्यंत एकूण जोखीम प्रीमियममध्ये लक्षणीय वाढ होत नाही, तोपर्यंत किमती एका विस्तृत मर्यादेत व्यवहार करत राहू शकतात, ज्यामुळे किमतींना चालना मिळेल.