स्त्री आरोग्य : डॉ. स्नेहल पाटील
गर्भधारणेदरम्यान बाळाच्या वाढीसाठी आणि पोषणासाठी प्लेसेंटा (अपरा) हा अत्यंत महत्त्वाचा अवयव आहे. तो गर्भाशयाच्या आतील भिंतीवर चिकटलेला असतो आणि नाळेद्वारे भ्रूणाला अन्नद्रव्ये व ऑक्सिजन पुरवतो. सामान्यतः प्लेसेंटा गर्भाशयाच्या वरच्या भागात स्थित असतो; परंतु काही स्त्रियांमध्ये हा प्लेसेंटा गर्भाशयाच्या खालच्या भागात, गर्भमुखाजवळ किंवा त्यावर येतो. या स्थितीला ‘प्लेसेंटा प्रिव्हिया’असे म्हणतात. ही अवस्था गर्भधारणेच्या शेवटच्या टप्प्यात गंभीर रक्तस्रावास कारणीभूत ठरू शकते व आई-बाळ दोघांसाठी धोकादायक असते.
प्लेसेंटा प्रिव्हियाचे प्रकार : अल्ट्रासाऊंड तपासणीतून प्लेसेंटा प्रिव्हिया खालील प्रकारांमध्ये वर्गीकृत केला जातो.
१. कम्प्लीट प्रिव्हिया : प्लेसेंटा संपूर्ण गर्भमुख झाकून टाकतो. २. पार्शियल प्रिव्हिया : प्लेसेंटा गर्भमुखाचा काही भाग झाकतो. ३. मार्जिनल प्रिव्हिया : प्लेसेंटा गर्भमुखाच्या कडेला असतो. ४. लो-लाइंग प्लेसेंटा : प्लेसेंटा गर्भमुखाजवळ असतो पण त्यावर येत नाही.
या प्रकारांपैकी “कम्प्लीट” आणि “पार्शियल” प्रिव्हिया हे अधिक धोकादायक मानले जातात कारण प्रसूतीदरम्यान प्रचंड रक्तस्राव होऊ शकतो. कारणे आणि जोखमीचे घटक :
प्लेसेंटा प्रिव्हिया होण्यामागे अनेक कारणे आणि जोखमीचे घटक आढळतात : पूर्वी सिझेरियन सेक्शन झालेली स्त्री. एकापेक्षा जास्त गर्भधारणा. पूर्वी प्लेसेंटा प्रिव्हिया झाल्याचा इतिहास. गर्भाशयातील शस्त्रक्रिया किंवा डिलेशन आणि क्यूरेटेज (डी अॅण्ड सी) प्रक्रिया
बहुगर्भधारणा
धूम्रपान किंवा वयोवृद्ध माता (३५ वर्षांपेक्षा जास्त वय) या सर्व घटकांमुळे गर्भाशयाच्या आतील अस्तरात बदल होतात, ज्यामुळे प्लेसेंटा खालच्या भागात बसण्याची शक्यता वाढते.
लक्षणे : प्लेसेंटा प्रिव्हियाचे सर्वात मुख्य लक्षण म्हणजे गर्भधारणेच्या तिसऱ्या तिमाहीत अचानक होणारा, वेदनारहित पण जास्त प्रमाणातील रक्तस्राव.
काही रुग्णांना खालील लक्षणेही जाणवू शकतात : पोटात हलका ताण किंवा अस्वस्थता. बाळाच्या हालचाली कमी होणे. रक्तस्रावानंतर फिकटपणा, चक्कर येणे, धडधड वाढणे, वेदनाशून्य रक्तस्राव हे प्लेसेंटा प्रिव्हियाचे वैशिष्ट्य आहे, जे त्याला अब्रप्शन प्लेसेंटीपासून (Placental abruption) वेगळे करते. तपासणी : रुग्णाच्या इतिहासावरून व अल्ट्रासाऊंड तपासणीवरून निदान निश्चित करता येते.
अल्ट्रासाऊंड सोनोग्राफी : सर्वात विश्वासार्ह तपासणी, जी प्लेसेंटा गर्भमुखावर आहे का ते दर्शवते.
ट्रान्सव्हॅजायनल सोनोग्राफी (टीव्हीएस) : सुरक्षित आणि अधिक स्पष्ट चित्र देते.
रक्त तपासणी : हिमोग्लोबिन व रक्तगट ठरविण्यासाठी.
फिटल मॉनिटरिंग : भ्रूणाची स्थिती आणि हृदयगती तपासण्यासाठी. डिजिटल योनी तपासणी टाळावी, कारण त्यामुळे तीव्र रक्तस्राव होऊ शकतो.
उपचार : उपचार हे गर्भधारणेच्या आठवड्यांनुसार, रक्तस्रावाच्या तीव्रतेनुसार आणि भ्रूणाच्या स्थितीनुसार ठरवले जातात.
१. रुग्णालयात दाखल करणे : कोणत्याही प्रमाणातील रक्तस्राव असल्यास तात्काळ हॉस्पिटलायझेशन आवश्यक. २. बेड रेस्ट व निरीक्षण : सौम्य प्रकरणात पूर्ण विश्रांती, रक्तदाब व भ्रूणावर सतत लक्ष ठेवणे. ३. रक्तपुरवठा : रक्तस्राव जास्त झाल्यास. ४. औषधे : गर्भाशय आकुंचन थांबवण्यासाठी टोकोलिटिक्स, तसेच भ्रूणाच्या फुफ्फुसांच्या प्रौढतेसाठी स्टेरॉइड इंजेक्शन्स. ५. सिझेरियन सेक्शन : जर प्लेसेंटा गर्भमुख झाकत असेल (कम्प्लीट/पार्शियल प्रिव्हिया) किंवा प्रसूतीदरम्यान रक्तस्राव वाढत असेल, तर सुरक्षित प्रसूतीसाठी सिझेरियन शस्त्रक्रिया आवश्यक ठरते. नैसर्गिक प्रसूती केवळ “मार्जिनल” किंवा “लो-लाइंग” प्रकरणांमध्ये, आणि रक्तस्राव नियंत्रित असेल तरच करता येते.
जटिलता : प्रचंड रक्तस्रावामुळे मातृ मृत्युचा धोका, भ्रूणाला ऑक्सिजनअभावी त्रास, अकाली प्रसूती, प्लेसेंटा अडकून राहणे, प्रसूतीनंतर रक्तस्राव, म्हणून प्लेसेंटा प्रिव्हिया ही उच्च जोखमीची गर्भधारणा म्हणून गणली जाते.
प्रतिबंध आणि सल्ला : गर्भधारणेदरम्यान नियमित अल्ट्रासाऊंड तपासणी करून प्लेसेंटा स्थिती तपासणे. पूर्वी सिझेरियन झालेल्या किंवा जास्त गर्भधारणेचा इतिहास असलेल्या स्त्रियांनी विशेष दक्षता घ्यावी. रक्तस्राव झाल्यास घरी न थांबता तत्काळ रुग्णालयात जाणे. वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय प्रवास, शारीरिक ताण, किंवा लैंगिक संबंध टाळणे.
निष्कर्ष : प्लेसेंटा प्रिव्हिया ही गर्भधारणेतील गंभीर पण नियंत्रित करता येणारी स्थिती आहे. वेळेवर निदान, योग्य उपचार, आणि अनुभवी प्रसूतीतज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली प्रसूती केल्यास आई व बाळ दोघांचेही प्राण सुरक्षित ठेवता येतात. प्रत्येक गर्भवतीने नियमित तपासण्या करून, स्वतःच्या व बाळाच्या आरोग्याची काळजी घेणे हेच सर्वात महत्त्वाचे आहे.
