प्राची परचुरे वैद्य
मानवी जीवन हे केवळ भौतिक गरजांच्या पूर्ततेपुरते मर्यादित नसून ते विचार, मूल्ये, भावना आणि आत्मिक शोध यांचा संगम आहे. माणूस जसा बाह्य जगात प्रगती करतो, तसाच त्याचा अंतर्गत विकास होणेही तितकेच आवश्यक असते. या अंतर्गत विकासाच्या प्रक्रियेत सत्संग ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची ठरते. ‘सत्’ म्हणजे सत्य, सद्गुण, शाश्वत मूल्ये आणि ‘संग’ म्हणजे सहवास. म्हणजेच सत्याचा, सद्विचारांचा आणि सद्गुणांचा सहवास म्हणजे सत्संग.
भारतीय तत्त्वज्ञानात सत्संगाला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले गेले आहे. उपनिषदांपासून संतपरंपरेपर्यंत सर्वत्र सत्संगाचे महत्त्व अधोरेखित केलेले दिसते. “सत्संगती सदा घडो” ही संतांची प्रार्थना केवळ धार्मिक भावनेतून आलेली नसून ती मानवी जीवनाच्या मानसिक व नैतिक उन्नतीशी जोडलेली आहे. कारण माणसाचे विचार, सवयी आणि आचार हे त्याच्या संगतीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतात.
सत्संग म्हणजे केवळ एखाद्या प्रवचनाला बसणे किंवा धार्मिक ग्रंथांचे पठण करणे इतकाच संकुचित अर्थ नाही. खरा सत्संग हा अंतःकरणाला स्पर्श करणारा, विचारांना चालना देणारा आणि जीवनदृष्टी व्यापक करणारा असतो. जिथे अहंकाराला मुरड घातली जाते, तिथे विवेक जागृत होतो; जिथे स्पर्धा कमी होते, तिथे करुणा वाढते; आणि जिथे स्वार्थ कमी होतो, तिथे परमार्थाची जाणीव निर्माण होते—हा सारा प्रवास सत्संगातून घडतो.
आजच्या वेगवान आणि स्पर्धात्मक जीवनात माणूस सतत बाह्य यशामागे धावतो. पैसा, पद, प्रतिष्ठा यांचा पाठलाग करताना अंतःशांती हरवते. अशा वेळी सत्संग हा एक थांबा ठरतो—जिथे माणूस स्वतःकडे पाहू शकतो. सत्संग माणसाला प्रश्न विचारायला शिकवतो: आपण जे करतो आहोत, ते का करतो आहोत? आपले ध्येय केवळ भौतिक आहे की त्यामागे मूल्यांची बैठक आहे? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची प्रक्रिया म्हणजेच सत्संगाचा गाभा.
संतपरंपरेत सत्संगाचे स्वरूप अधिक लोकाभिमुख आणि अनुभवाधिष्ठित होते. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, एकनाथ यांसारख्या संतांनी सत्संगाला केवळ तत्वज्ञानापुरते न ठेवता जीवनाशी जोडले. अभंग, ओवी, कीर्तन, भजन यांच्या माध्यमातून त्यांनी सामान्य माणसाच्या जीवनात आत्मिक प्रकाश आणण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या सत्संगातून आत्मज्ञानाबरोबरच सामाजिक समतेची, करुणेची आणि मानवतेची शिकवण मिळते.
सत्संगाचा प्रभाव व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही; तो समाजजीवनावरही परिणाम करतो. जेव्हा समाजात सत्संगाची परंपरा मजबूत असते, तेव्हा तिथे नैतिकता, परस्परविश्वास आणि सहअस्तित्वाची भावना वाढते. सत्संगातून व्यक्तीला ‘मी’पणातून ‘आपण’पणाकडे नेण्याची शक्ती मिळते. त्यामुळे समाजात तणाव, हिंसा आणि दुरावा कमी होण्यास मदत होते.
मात्र आधुनिक काळात सत्संगाच्या स्वरूपातही बदल होत आहेत. काही वेळा सत्संग हा केवळ औपचारिक कार्यक्रम बनतो—ऐकणे कमी आणि दाखवणे जास्त, अंतर्मुखता कमी आणि बाह्य आडंबर अधिक. अशा वेळी सत्संगाचा मूळ उद्देश हरवण्याचा धोका असतो. सत्संग म्हणजे परिवर्तन; केवळ करमणूक किंवा सवयीचा भाग नव्हे. जर सत्संगातून ऐकलेले विचार जीवनात उतरले नाहीत, तर तो केवळ शब्दांचा खेळ ठरतो.
खरा सत्संग तोच, जो माणसाच्या आचरणात बदल घडवतो. राग कमी होणे, संयम वाढणे, दुसऱ्याच्या दुःखाबद्दल संवेदनशीलता निर्माण होणे, स्वार्थाऐवजी कर्तव्याची जाणीव वाढणे—हे बदल जर घडत असतील, तर सत्संग सफल झाला असे म्हणता येईल. सत्संग हा आत्मपरीक्षणाची प्रक्रिया आहे; ती कधी सुखद, कधी अस्वस्थ करणारीही असू शकते. पण ही अस्वस्थताच माणसाला अधिक प्रगल्भ बनवते.
आज तंत्रज्ञानामुळे सत्संगाचे माध्यमही विस्तारले आहे. ऑनलाइन प्रवचने, चर्चासत्रे, ग्रंथवाचन गट यांमुळे सत्संग घराघरांत पोहोचत आहे. ही संधी निश्चितच सकारात्मक आहे; मात्र प्रत्यक्ष सहवासाची उब, संवादातील सजीवता आणि अनुभवांची देवाणघेवाण यांची जागा तंत्रज्ञान पूर्णपणे घेऊ शकत नाही. त्यामुळे आधुनिक साधनांचा उपयोग करताना सत्संगाच्या आत्म्याला जपणे आवश्यक आहे.
शेवटी, सत्संग म्हणजे स्वतःला अधिक चांगले समजून घेण्याचा, स्वतःला घडवण्याचा आणि समाजाशी अधिक समरस होण्याचा मार्ग आहे. तो धर्माच्या चौकटीत अडकलेला नसून तो जीवनदृष्टीशी निगडित आहे. सत्य, करुणा, विवेक आणि प्रेम—या मूल्यांचा संग म्हणजेच सत्संग. अशा संगतीतून माणूस केवळ शांत होत नाही, तर अधिक जबाबदार, अधिक संवेदनशील आणि अधिक माणूस बनतो. म्हणूनच सत्संग हा जीवनाचा अलंकार नसून तो जीवनाला अर्थ देणारा आधार आहे.
