नवी दिल्ली : आपल्या देशात मंदिरात गेल्यानंतर देवाच्या चरणी फुले, नारळ, पेढे आणि अगरबत्ती वाहणे ही अगदी नेहमीची गोष्ट आहे. पण आपल्याच भारतात अशीही काही अनोखी मंदिरे आणि प्रार्थनास्थळे आहेत, जिथे देवांना अर्पण केल्या जाणाऱ्या वस्तू पाहून कोणाचेही डोळे विस्फारतील. कुठे देवाला चक्क व्हिस्की आणि दारूच्या बाटल्या वाहिल्या जातात, तर कुठे देवाला पेटती सिगारेट किंवा बिडी ओढायला दिली जाते. सध्या सोशल मीडियावर अशाच एका मंदिराची जोरदार चर्चा रंगली आहे. या वेगळ्या आणि काहीशा विचित्र वाटणाऱ्या प्रथांमागच्या रंजक कथा आणि लोकांच्या भावना नेमक्या काय आहेत, हे आज आपण जाणून घेऊया.
हिमाचलमधील ‘लुटरू महादेव’ मंदिर आणि सिगारेटचा नवस
View this post on Instagram
सध्या इंटरनेटवर हिमाचल प्रदेशातील सोलन जिल्ह्यात असलेल्या ‘लुटरू महादेव’ मंदिराचे व्हिडिओ आणि फोटो तुफान व्हायरल होत आहेत. अर्कीजवळील एका डोंगरावर असलेल्या नैसर्गिक गुहेत हे प्राचीन शिवमंदिर वसलेले आहे. या मंदिरातील शिवलिंग निसर्गानेच घडवले असून, त्यावर अनेक लहान-लहान छिद्रे आहेत. इथे येणारे भाविक या छिद्रांमध्ये पेटत्या बिड्या किंवा सिगारेट खोचून ठेवतात. आश्चर्य म्हणजे, दुसऱ्या बाजूच्या छिद्रांमधून या सिगारेटचा धूर हळूहळू बाहेर येताना दिसतो. हे दृश्य पाहून प्रत्यक्ष भगवान शंकरच ही सिगारेट ओढत आहेत, अशी भाविकांची पक्की श्रद्धा आहे. विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर, गुहेतील नैसर्गिक हवेच्या प्रवाहामुळे सिगारेट विझत नाही आणि ती जळती राहते. मात्र, भक्तांसाठी हा त्यांच्या श्रद्धेचा आणि मनातील इच्छा पूर्ण होण्याचा एक मार्ग आहे.
४०५ वर्षे जुन्या या मंदिराचा इतिहास काय सांगतो ?
स्थानिक लोकांच्या मते, हे मंदिर १६२१ मध्ये म्हणजेच सुमारे ४०५ वर्षांपूर्वी बाघल संस्थानाच्या तत्कालीन राजाने बांधले होते. भगवान शंकरांनी राजाच्या स्वप्नात येऊन या डोंगरावर मंदिर बांधण्याचा आदेश दिला होता, अशी आख्यायिका आहे. ही गुहा सुमारे ६१ फूट लांब आणि ३१ फूट रुंद असून महाशिवरात्रीला इथे भक्तांचा महापूर लोटतो. भगवान शंकरांना तंबाखू किंवा भांग प्रिय असते, अशी एक लोकधारणा आहे. अनेक वर्षांपूर्वी एका मेंढपाळाने किंवा साधूने सर्वप्रथम या शिवलिंगाच्या छिद्रात पेटती सिगारेट ठेवली होती आणि तिथूनच ही प्रथा सुरू झाली, असे स्थानिक सांगतात.
जिथे देवाला चक्क दारूचा नैवेद्य दाखवला जातो
View this post on Instagram
केवळ सिगारेटच नाही, तर भारतात अशी अनेक मंदिरे आहेत जिथे देवाला मद्य अर्पण केले जाते. यातील सर्वात प्रसिद्ध मंदिर म्हणजे मध्य प्रदेशातील उज्जैन येथील ‘श्री कालभैरव मंदिर’. येथे भाविक देवाला विविध ब्रँडच्या दारूच्या बाटल्या अर्पण करतात. मंदिराचे पुजारी बाटलीतील थोडी दारू एका छोट्या भांड्यात ओततात आणि ती कालभैरवाच्या मूर्तीच्या तोंडाजवळ धरतात. उरलेली दारू भक्तांना ‘प्रसाद’ म्हणून परत दिली जाते. कालभैरव हे भगवान शंकराचे उग्र रूप मानले जाते आणि तांत्रिक परंपरेतील ‘पंचमकार’ पूजेमध्ये (ज्यामध्ये ‘मद्य’ म्हणजेच दारूचा समावेश होतो) देवाला मद्य अर्पण करण्याची जुनी प्रथा आहे.
दिल्ली आणि उत्तर प्रदेशातही मद्य अर्पण करण्याची प्रथा
देशाची राजधानी दिल्लीतील पुराना किल्ला परिसरात असलेल्या ‘किलकारी भैरव’ मंदिरातही भैरव बाबांना व्हिस्की, रम आणि व्होडका अर्पण केली जाते. भैरव बाबा मद्यप्रेमी होते, या समजुतीतून ही प्रथा सुरू झाली आहे. याशिवाय, उत्तर प्रदेशातील सीतापूर जिल्ह्यातील ‘खबीस बाबा’ यांच्या समाधीस्थळी तर कोणतीही मूर्ती किंवा पुजारी नाही. सुमारे १५० वर्षांपूर्वी होऊन गेलेल्या या संताच्या पादुकांच्या आकाराच्या दगडी रचनेवर भाविक थेट दारू ओततात आणि त्यातील थोडा भाग प्रसाद म्हणून वाटतात.
कर्नाटक आणि गुजरातमध्येही सिगारेटची अनोखी परंपरा
कर्नाटकातील कोडीबाग येथील ‘खापरी मंदिरात’ दरवर्षी भरणाऱ्या जत्रेत देवाला सिगारेट, बिडी आणि गावठी दारू वाहिली जाते. इतकंच नाही तर पेटत्या सिगारेटने देवाची आरतीही ओवाळली जाते! सुमारे ३०० वर्षांपूर्वी आफ्रिकेतून आलेल्या ‘खापरी’ नावाच्या एका वैद्याच्या आठवणीत ही प्रथा सुरू झाली, ज्यांनी औषधी वनस्पतींनी स्थानिक लोकांचे आजार बरे केले होते. या उत्सवात गोवा आणि महाराष्ट्रातून सर्व धर्मांचे लोक मोठ्या श्रद्धेने येतात. दुसरीकडे, गुजरातच्या सुरत शहरातील कतारगाम येथील ‘मामादेव मंदिरात’ही नवस पूर्ण होण्यासाठी भाविक चक्क महागड्या आणि विदेशी ब्रँडच्या सिगारेटची पाकिटे अर्पण करतात.
परदेशात जाण्यासाठी ‘खेळण्यातल्या विमानांचा’ नवस
View this post on Instagram
पंजाबमधील जालंधर जवळील तल्हान गावात असलेले ‘शहीद बाबा निहाल सिंह गुरुद्वारा’ हे चक्क ‘हवाई जहाज गुरुद्वारा’ म्हणून जगभर प्रसिद्ध झाले होते. परदेशात जाण्याचे स्वप्न पाहणारे, व्हिसा मिळावा किंवा परदेशात चांगली नोकरी लागावी म्हणून प्रयत्न करणारे तरुण येथे खेळण्यातली छोटी विमाने अर्पण करून प्रार्थना करत असत. सुमारे १५ वर्षांपूर्वी सुरू झालेली ही प्रथा इतकी लोकप्रिय झाली की गुरुद्वाराच्या बाहेर खेळण्यातल्या विमानांची मोठी दुकानेच लागली होती. मात्र, ऑगस्ट २०२३ मध्ये शीख धर्मातील सर्वोच्च संस्था ‘अकाल तख्त’ने ही प्रथा थांबवण्याची सूचना दिल्यानंतर व्यवस्थापनाने खेळण्यातली विमाने स्वीकारणे बंद केले.
केरळ आणि आसाममध्ये मांसाहार आणि ताडीचा नैवेद्य
अनेक मंदिरांमध्ये केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक नैवेद्य दाखवला जातो, पण केरळमधील ‘परस्सिनीकडवू मुथप्पन मंदिरात’ स्थानिक लोकपरंपरेनुसार देवाला मासे, मांस आणि ‘ताडी’ (नारळाच्या झाडापासून बनवलेले पारंपरिक पेय) अर्पण केली जाते. ही प्रथा तेथील प्रसिद्ध ‘थेय्यम’ नृत्यकलेशी आणि सामान्य कष्टकरी लोकांच्या जीवनशैलीशी जोडलेली आहे. त्याचप्रमाणे, आसाममधील गुवाहाटी येथील सुप्रसिद्ध ‘कामाख्या मंदिरात’ही काही विशेष धार्मिक विधींमध्ये बोकड आणि कबुतरांचा बळी देण्याची तसेच मासे अर्पण करण्याची प्राचीन तांत्रिक परंपरा आजही पाळली जाते.