विठ्ठलाच्या (Vitthal) मूर्तीवरील प्रत्येक खूण का आहे खास?

https://prahaar.in/2026/07/25/pune-metro-news-hinjawadi-shivajinagar-pune-metro-line-3-cmrs-approval-maan-to-balewadi/

छातीवरील खूण, कटीवरील हात ते पितांबर… प्रत्येक गोष्टीमागे दडली आहे एक पौराणिक आणि आध्यात्मिक कथा (Story).

छातीवरील खूण म्हणजे काय?
मान्यतेनुसार, महर्षी भृगूंनी भगवान विष्णूंच्या छातीवर लाथ मारली होती. त्या प्रसंगाची खूण आजही विठ्ठलाच्या मूर्तीवर असल्याचे अनेक भक्त मानतात. ही खूण देवाच्या सहनशीलतेचे, क्षमेचे आणि भक्तांप्रती असलेल्या अपार प्रेमाचे प्रतीक मानली जाते.

कंबरेला असलेला करदोटा (तिहेरी मेखला)
विठ्ठलाच्या कंबरेभोवती दिसणारी तिहेरी मेखला किंवा करदोटा हा केवळ अलंकार नसून मूर्तीच्या दिव्य सौंदर्यात भर घालणारा महत्त्वाचा भाग आहे. अनेक धार्मिक ग्रंथांमध्ये आणि संतांच्या वर्णनांमध्येही या मेखलेचा उल्लेख आढळतो.

डाव्या हातातील शंखाचे महत्त्व
विठ्ठलाच्या डाव्या हातातील शंख हा धर्म, पावित्र्य आणि विजयाचे प्रतीक मानला जातो. काही कथांनुसार, भक्त पुंडलिकाने दिलेल्या विटेवर उभ्या असलेल्या विठ्ठलाच्या या मूर्तीमध्ये शंखाचा उल्लेख विशेष महत्त्वाने केला जातो.

करुणामय डोळ्यांमागचा संदेश
वारकरी संप्रदायात विठ्ठलाच्या डोळ्यांमध्ये करुणा, वात्सल्य आणि भक्तांप्रती असलेले प्रेम सामावले आहे, असे मानले जाते. भक्तांना संकटातून मार्ग दाखवणारी आणि आशेचा किरण देणारी ही दृष्टी असल्याची श्रद्धा आहे.

कटीवर हात ठेवून उभे असलेले विठ्ठल
विठ्ठलाची कटीवर हात ठेवलेली मुद्रा ही त्यांच्या शांत, स्थिर आणि संयमी स्वभावाचे प्रतीक मानली जाते. भक्त पुंडलिकाची वाट पाहताना विठ्ठल याच मुद्रेत विटेवर उभे राहिले, अशी प्रचलित आख्यायिका आहे.

पितांबराचे आध्यात्मिक महत्त्व
भगवान विठ्ठलांनी परिधान केलेले पिवळे वस्त्र म्हणजे पितांबर. पिवळा रंग ज्ञान, पवित्रता, वैराग्य आणि तेज यांचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे पितांबर हा भगवान विष्णूंच्या दिव्य स्वरूपाचा अविभाज्य भाग मानला जातो.

मुक्त केशरीच्या बोटाचा ठसा आजही विठ्ठलाच्या चरणावर का दिसतो?
लोककथेनुसार, मुक्त केशरी नावाच्या सुंदर दासीला आपल्या रूपाचा प्रचंड अहंकार होता. “माझ्यापेक्षा सुंदर कोणीच नाही,” या गर्वाने ती विठ्ठलाच्या दर्शनाला गेली. मात्र, काळ्या पाषाणातील विठ्ठलाचे सौंदर्य तिला उमगले नाही. तिने विठ्ठलाच्या डाव्या चरणाला आपल्या कोमल बोटाने स्पर्श करताच पाषाणाची मूर्ती लोण्यासारखी मऊ झाली आणि तिच्या बोटाचा ठसा चरणावर कायमचा उमटला. त्या चमत्काराने तिचा अहंकार क्षणात नाहीसा झाला. विठ्ठलाच्या चरणी शरण जात तिने क्षमा मागितली. अशी श्रद्धा आहे की, विठ्ठलाच्या डाव्या चरणावर आजही दिसणारा खोलगट ठसा हा मुक्त केशरीच्या बोटाचा ठसा आहे.

विठ्ठलाच्या मूर्तीवरील प्रत्येक खूण ही केवळ शिल्पकलेचा भाग नाही, तर श्रद्धा, भक्ती, तत्त्वज्ञान आणि पौराणिक परंपरेशी जोडलेली एक अर्थपूर्ण कथा आहे. त्यामुळेच पंढरपूरचा विठुराया आजही कोट्यवधी भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्रस्थान आहे.