Nashik : शेतकऱ्यांच्या जिव्हाळ्याचा आणि वर्षानुवर्षे श्रद्धेने साजरा केला जाणारा महत्त्वाचा सण म्हणजे बैलपोळा. शेतकऱ्याच्या आयुष्यात बैलाला असलेले महत्त्व आणि त्याच्याबद्दलची कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा सण. बैलपोळा अवघ्या काही दिवसांवर येऊन ठेपल्याने सध्या गावागावांमध्ये या सणाची तयारी सुरू झाली आहे. बाजारपेठांमध्येही पोळ्याच्या साहित्याची लगबग वाढली आहे. बैलपोळ्याच्या दिवशी शेतकरी आपल्या बैलांना सजवून त्यांची पूजा करतात. अनेक कुटुंबांमध्ये मातीच्या बैलांची पूजा करण्याचीही प्राचीन परंपरा आहे. त्यामुळे पोळा जवळ आला की मातीपासून बैल तयार करणाऱ्या कारागिरांच्या हाताला वेग येतो. नाशिक जिल्ह्यातील चांदवड तालुक्यातील रायपूर गावातही सध्या अशाच कारागिरांची मोठी लगबग पाहायला मिळत आहे.

रायपूरमध्ये कारागीर पारंपरिक पद्धतीने मातीपासून बैल तयार करत आहेत. कुठे माती मळण्याचे काम सुरू आहे, तर कुठे बैलांना आकार देण्याची लगबग सुरू आहे. काही कारागीर तयार झालेल्या बैलांवर रंगाचा अंतिम हात फिरवत आहेत. पोळ्याच्या आधी मोठ्या प्रमाणात बैल तयार करून बाजारात पोहोचवण्याचे आव्हान या कारागिरांसमोर आहे. मातीच्या साध्या गोळ्यापासून सुरू होणारा हा प्रवास बैलाच्या सुंदर मूर्तीपर्यंत पोहोचतो. त्यासाठी मातीची निवड, ती गाळणे, मळणे, योग्य आकार देणे, मूर्ती वाळवणे, त्यानंतर रंगकाम करणे आणि शेवटी आकर्षक सजावट करणे अशा अनेक टप्प्यांतून कारागिरांना जावे लागते. प्रत्येक बैलामागे कारागिरांची मेहनत, कौशल्य आणि वेळ खर्ची पडतो. मात्र, यंदा या पारंपरिक व्यवसायासमोर अनेक अडचणी उभ्या राहिल्या आहेत.

योग्य माती मिळवणे झाले कठीण

मातीचे बैल तयार करण्यासाठी विशिष्ट प्रकारची, गुळगुळीत आणि सहज आकार देता येईल अशी माती आवश्यक असते. मात्र, यंदा अशी सुयोग्य माती मिळवणे कारागिरांसाठी मोठे आव्हान ठरत आहे. दुष्काळी परिस्थितीचा परिणाम मातीच्या उपलब्धतेवरही झाल्याचे कारागीर सांगतात. योग्य ठिकाणाहून माती मिळवण्यासाठी अधिक कष्ट घ्यावे लागत आहेत. माती मिळाल्यानंतरही ती वापरण्यायोग्य करण्यासाठी मोठी मेहनत घ्यावी लागते. पूर्वी सहज उपलब्ध होणाऱ्या मातीसाठी आता अधिक वेळ आणि खर्च करावा लागत असल्याने उत्पादन खर्च वाढला आहे. त्यामुळे आधीच कमी नफ्यात सुरू असलेल्या या व्यवसायावर आर्थिक संकटाचे सावट आणखी गडद झाले आहे.

https://www.prahaar.in/2026/09/04/sensation-in-solapur-former-corporator-attacked-with-a-sickle-in-a-life-threatening-assault-in-the-middle-of-the-road-in-front-of-50-60-people-incident-caught-on-cctv/

रंग आणि साहित्याचे दर वाढले

फक्त मातीच नाही, तर बैलांना आकर्षक रूप देण्यासाठी लागणाऱ्या रंगांचे तसेच इतर साहित्याचे दरही वाढले आहेत. रंग, ब्रश आणि सजावटीसाठी लागणाऱ्या विविध वस्तूंच्या किमती वाढल्याने प्रत्येक मूर्तीमागचा खर्च वाढला आहे. एकीकडे साहित्य महाग झाले आहे, तर दुसरीकडे ग्राहकांकडून वाढलेल्या किमतीला अपेक्षित प्रतिसाद मिळेलच असे नाही. त्यामुळे कारागिरांसमोर मोठी कोंडी निर्माण झाली आहे. उत्पादन खर्च वाढत असताना त्याच प्रमाणात विक्रीची किंमत वाढवणे शक्य नसल्याने या व्यवसायातून मिळणारा नफा कमी होत आहे.

मेहनत मोठी, उत्पन्न मात्र तोकडे

मातीचा बैल तयार करणे हे वरकरणी सोपे वाटत असले, तरी प्रत्यक्षात त्यामागे मोठी मेहनत असते. सकाळपासून रात्रीपर्यंत कारागीर या कामात व्यस्त असतात. पोळ्याच्या काही दिवस आधी तर कामाचा वेग आणखी वाढतो. कुटुंबातील अनेक सदस्य या कामात हातभार लावतात. कोणी माती तयार करतो, कोणी मूर्तीला आकार देतो, तर कोणी रंगकाम आणि सजावटीचे काम करतो. त्यामुळे एका छोट्याशा मातीच्या बैलामागे संपूर्ण कुटुंबाची मेहनत असते. मात्र, एवढी मेहनत करूनही मिळणारे उत्पन्न अत्यंत मर्यादित असल्याचे कारागीर सांगतात. वाढता उत्पादन खर्च, कमी नफा आणि बाजारातील बदलती परिस्थिती यामुळे पारंपरिक व्यवसाय टिकवणे दिवसेंदिवस कठीण होत आहे.

परंपरा टिकवण्यासाठी कारागिरांची धडपड

आर्थिक अडचणी वाढत असल्या, तरी रायपूरमधील कारागिरांनी आपल्या पारंपरिक व्यवसायाची साथ सोडलेली नाही. पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेली ही कला आणि बैलपोळ्याची परंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचावी, यासाठी ते आजही मेहनत घेत आहेत. आधुनिक काळात अनेक वस्तू बाजारात सहज उपलब्ध होत असताना मातीच्या बैलांचे महत्त्व मात्र या कारागिरांनी जपले आहे. त्यांच्या हातातून तयार होणारा प्रत्येक मातीचा बैल हा केवळ एक शोभेची वस्तू नसून ग्रामीण संस्कृती आणि परंपरेचा एक भाग आहे. “नफा कमी झाला तरी चालेल, पण आमच्या पूर्वजांपासून चालत आलेली ही कला आणि संस्कृती खंडित होता कामा नये,” अशी भावना रायपूर येथील कारागिरांनी व्यक्त केली आहे.