प्रासंगिक-विवेक जाधव

जगभरात तीन अब्जांहून अधिक लोक वापरत असलेल्या व्हॉट्सॲपमध्ये लवकरच एक महत्त्वाचा बदल होण्याची शक्यता आहे. या नव्या सुविधेनुसार वापरकर्त्यांना त्यांच्या मोबाईल नंबरऐवजी स्वतंत्र युजरनेम तयार करता येणार आहे. या युजरनेमच्या आधारे इतर वापरकर्ते त्यांच्याशी संपर्क साधू शकतील. त्यामुळे प्रत्येक वेळी मोबाईल नंबर शेअर करण्याची गरज राहणार नाही. गोपनीयतेच्या दृष्टीने हा बदल महत्त्वाचा मानला जात असला, तरी त्याचबरोबर स्पॅम, बनावट ओळख आणि ऑनलाइन फसवणुकीच्या नव्या शक्यताही यामुळे निर्माण होऊ शकतात.

आजपर्यंत व्हॉट्सॲपवर कोणाशीही संवाद साधण्यासाठी त्याचा मोबाईल नंबर आवश्यक होता. त्यामुळे अनेकदा अनोळखी व्यक्तींनाही आपला नंबर उपलब्ध होत असे. विशेषतः ग्रुपमध्ये सहभागी झाल्यानंतर सर्व सदस्यांचे मोबाईल नंबर एकमेकांना दिसत असल्याने वैयक्तिक माहिती सहजपणे इतरांपर्यंत पोहोचत होती. त्यातून अनावश्यक कॉल, जाहिरातींचे संदेश, स्पॅम आणि विविध प्रकारच्या फसवणुकीच्या घटना वाढल्याचे अनेकदा समोर आले आहे. अशा परिस्थितीत मोबाईल नंबरऐवजी युजरनेमचा पर्याय उपलब्ध करून देण्यामागे वापरकर्त्यांची गोपनीयता अधिक मजबूत करण्याचा कंपनीचा प्रयत्न असल्याचे मानले जात आहे.

ही सुविधा विशेषतः महिला, पत्रकार, डॉक्टर, वकील, शिक्षक, सामाजिक कार्यकर्ते आणि सार्वजनिक जीवनात काम करणाऱ्या व्यक्तींसाठी उपयुक्त ठरू शकते. अशा व्यक्तींना अनेकदा अपरिचित लोकांशी संपर्क साधावा लागतो. त्यासाठी स्वतःचा मोबाईल नंबर द्यावा लागल्याने अनावश्यक संदेश आणि कॉलचा त्रास सहन करावा लागतो. युजरनेमच्या माध्यमातून संपर्क साधण्याची सुविधा उपलब्ध झाल्यास मोबाईल नंबर गोपनीय ठेवणे शक्य होईल आणि वैयक्तिक सुरक्षिततेलाही बळ मिळेल. कमात्र या सुविधेची दुसरी बाजूही तेवढीच महत्त्वाची आहे. मोबाईल नंबर ही प्रत्येक व्यक्तीची निश्चित ओळख असते; परंतु युजरनेम वापरकर्ता स्वतःच्या पसंतीने तयार करू शकतो. त्यामुळे एखादा सायबर गुन्हेगार एखाद्या प्रसिद्ध व्यक्तीच्या, बँकेच्या अधिकाऱ्याच्या, डॉक्टरच्या किंवा पत्रकाराच्या नावाशी साधर्म्य असलेला युजरनेम तयार करून लोकांचा विश्वास संपादन करू शकतो. त्यानंतर खोट्या आश्वासनांच्या किंवा बनावट योजनांच्या माध्यमातून आर्थिक फसवणूक करण्याची शक्यता वाढू शकते. त्यामुळे युजरनेमवरून समोरची व्यक्ती खरी आहे की बनावट, याची खात्री करणे अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.

गेल्या काही वर्षांत डिजिटल माध्यमांद्वारे होणाऱ्या आर्थिक फसवणुकीमध्ये मोठी वाढ झाली आहे. बँक अधिकारी, पोलीस, न्यायालय किंवा शासकीय संस्थांचे नाव सांगून नागरिकांची फसवणूक करण्याचे प्रकार सातत्याने घडत आहेत. अशा वेळी युजरनेमचा आधार घेत बनावट ओळख निर्माण करणे गुन्हेगारांसाठी अधिक सोपे होऊ शकते. त्यामुळे ही सुविधा जितकी उपयुक्त आहे, तितकीच तिचा गैरवापर होण्याची शक्यताही नाकारता येत नाही.काही तज्ज्ञांच्या मते, व्हॉट्सॲप, इन्स्टाग्राम आणि फेसबुक या सर्व सेवा एकाच कंपनीच्या मालकीच्या असल्यामुळे भविष्यात तिन्ही व्यासपीठांवर एकच युजरनेम वापरण्याची व्यवस्था निर्माण होऊ शकते. यामुळे वापरकर्त्यांची ओळख अधिक सुसंगत होईल; मात्र त्याच वेळी विविध माध्यमांवरील माहिती एकत्रित करून त्याचा व्यावसायिक कारणांसाठी वापर होण्याबाबतही काही तज्ज्ञांनी चिंता व्यक्त केली आहे. कंपनीने मात्र वापरकर्त्यांच्या गोपनीयतेचे संरक्षण हेच आपले प्रमुख उद्दिष्ट असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

व्हॉट्सॲपने या सुविधेबाबत काही महत्त्वाच्या बाबी स्पष्ट केल्या आहेत. कंपनीच्या म्हणण्यानुसार, वापरकर्त्यांच्या युजरनेमची कोणतीही सार्वजनिक डिरेक्टरी उपलब्ध करून दिली जाणार नाही. त्यामुळे ज्यांच्याकडे तुमचा युजरनेम असेल, त्यांनाच तुमच्याशी संपर्क साधता येईल. याशिवाय सर्व संदेश आणि कॉल पूर्वीप्रमाणेच ‘एन्ड-टू-एन्ड एन्क्रिप्शन’द्वारे सुरक्षित राहतील. म्हणजेच संवादातील माहिती तिसऱ्या व्यक्तीला पाहता किंवा ऐकता येणार नाही.भारतात व्हॉट्सॲप हे केवळ संवादाचे साधन राहिलेले नाही. शिक्षण, व्यवसाय, बँकिंग, शासकीय सेवा, आरोग्य, प्रसारमाध्यमे आणि वैयक्तिक व्यवहार अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये त्याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. त्यामुळे या व्यासपीठावरील कोणताही बदल कोट्यवधी नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करणारा ठरतो. त्यामुळे या सुविधेची अंमलबजावणी करण्यापूर्वी तिच्या सुरक्षिततेची, तांत्रिक विश्वासार्हतेची आणि संभाव्य परिणामांची सखोल तपासणी होणे आवश्यक आहे. नवीन सुविधा वापरताना वापरकर्त्यांनीही काही गोष्टींची काळजी घेणे गरजेचे आहे. केवळ युजरनेम पाहून कोणावरही विश्वास ठेवू नये. आर्थिक व्यवहार करण्यापूर्वी संबंधित व्यक्तीची ओळख दुसऱ्या माध्यमातून निश्चित करून घ्यावी. संशयास्पद संदेश, अज्ञात लिंक किंवा आकर्षक आमिषांना बळी पडू नये. आवश्यक वाटल्यास संबंधित व्यक्तीशी प्रत्यक्ष किंवा दूरध्वनीद्वारे संपर्क साधून माहितीची खातरजमा करावी. सायबर सुरक्षेबाबत जागरूकता हीच अशा फसवणुकीपासून बचाव करण्याची सर्वात प्रभावी उपाययोजना आहे.

तंत्रज्ञानाचा प्रत्येक बदल हा माणसाच्या सोयीसाठी असतो; मात्र प्रत्येक नव्या सुविधेसोबत काही नवी आव्हानेही निर्माण होत असतात. मोबाईल नंबरऐवजी युजरनेम वापरण्याची सुविधा गोपनीयतेच्या दृष्टीने निश्चितच स्वागतार्ह आहे. परंतु तिची अंमलबजावणी किती सुरक्षित आणि जबाबदारीने केली जाते, यावरच तिचे यश अवलंबून असेल. कंपनीची मजबूत सुरक्षा व्यवस्था, सरकारचे प्रभावी नियमन आणि वापरकर्त्यांची सजगता या तिन्ही गोष्टींचा योग्य समन्वय साधला गेला, तर ही सुविधा डिजिटल संवाद अधिक सुरक्षित आणि विश्वासार्ह बनवू शकेल. अन्यथा गोपनीयतेचे रक्षण करण्यासाठी सुरू झालेला हा बदलच स्पॅम, बनावट ओळख आणि फसवणुकीसाठी नवे दार उघडण्याची भीती नाकारता येणार नाही.