नवी दिल्ली : देशातील नागरिकांच्या आरोग्याच्या सुरक्षिततेसाठी केंद्र सरकारने एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि धाडसी निर्णय घेतला आहे. आता देशभरातील फार्मसी किंवा औषधांच्या दुकानांतून खोकल्याची औषधे (Cup Syrup) आणि इतर सिरप-आधारित औषधे थेट म्हणजेच ‘ओव्हर-द-काउंटर’ खरेदी करण्यावर बंदी घालण्यात आली आहे. यापुढे अशी औषधे खरेदी करण्यासाठी नोंदणीकृत डॉक्टरांचे अधिकृत प्रिस्क्रिप्शन (चिठ्ठी) सादर करणे अनिवार्य करण्यात आले आहे.

औषध नियमावलीत ऐतिहासिक बदल

केंद्र सरकारने ‘ड्रग्ज अँड कॉस्मेटिक्स रूल्स, १९४५’ मध्ये ‘ड्रग्ज नियम, २०२६’ (Drugs and Cosmetics Act, 1940) अंतर्गत महत्त्वाचे बदल केले आहेत. यासंदर्भातील अधिकृत अधिसूचना ९ जून २०२६ रोजी राजपत्रात प्रसिद्ध करण्यात आली आहे. या दुरुस्तीचा मुख्य भाग म्हणजे, १९४५ च्या नियमावलीतील ‘शेड्यूल के’मधील अनुक्रमांक १३ च्या आयटम (७) मधून ‘सिरप’ हा शब्द वगळण्यात आला आहे. या तांत्रिक बदलामुळे आता सर्व प्रकारच्या सिरप-आधारित औषधांच्या विक्रीवर सरकारचे कडक नियंत्रण असणार आहे.

दूषित औषधांच्या घटनांनंतर सरकारचे कठोर पाऊल

गेल्या काही महिन्यांत मध्य प्रदेश आणि राजस्थानमध्ये दूषित कफ सिरपच्या सेवनामुळे अनेक निष्पाप बालकांचा बळी गेल्याच्या दुर्दैवी घटना समोर आल्या होत्या. या घटनांनी आरोग्य यंत्रणेसमोर मोठे प्रश्नचिन्ह उभे केले होते. विशेषतः ऑक्टोबर २०२५ मध्ये ‘श्रेसन फार्मास्युटिकल’ने उत्पादित केलेल्या ‘कोल्ड्रिफ’ सिरपमुळे २४ मुलांचा मृत्यू झाल्याची धक्कादायक घटना घडली होती. या घटनांनंतर औषध उत्पादनांच्या गुणवत्तेवर आणि त्यांच्या विक्रीच्या पद्धतींवर कठोर निर्बंध लादण्याची मागणी जोर धरत होती, ज्याची दखल घेत सरकारने हे पाऊल उचलले आहे.

https://prahaar.in/2026/06/16/jewellery-worth-%e2%82%b99-lakh-stolen-from-auto-rickshaw-driver-detained/

नियम प्रक्रियेचा आढावा आणि अंमलबजावणी

सरकारने हा निर्णय घाईत घेतलेला नसून, गेल्या वर्षी डिसेंबर महिन्यात या बदलाचा मसुदा (Draft Proposal) सार्वजनिक चर्चेसाठी खुला केला होता. या मसुद्यावर आरोग्य तज्ज्ञ, नागरिक आणि औषध निर्मात्यांकडून आलेल्या सूचना व हरकतींचा सखोल विचार करण्यात आला. सर्व तांत्रिक आणि व्यावहारिक बाबी तपासून ९ जून २०२६ रोजी याची अंतिम अधिसूचना जारी करण्यात आली. आता हे नवीन नियम देशभर लागू झाले असून, सर्व औषध विक्रेत्यांना या नियमांचे काटेकोर पालन करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.

गैरवापराला चाप आणि बाल आरोग्याला प्राधान्य

कफ सिरपचा अमली पदार्थांप्रमाणे होणारा गैरवापर (Drug Misuse) ही एक मोठी सामाजिक समस्या बनली आहे. अनेकदा तरुण वर्ग किंवा नशेकडे वळलेले लोक डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय सिरपचा अतिवापर करतात. त्याचबरोबर, लहान मुलांना डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषध पाजल्यास त्याचे त्यांच्या आरोग्यावर गंभीर विपरीत परिणाम होऊ शकतात. हे सर्व धोके टाळण्यासाठी सरकारने हा निर्णय घेतला आहे. या नवीन नियमावलीमुळे औषध विक्रेत्यांना आता प्रिस्क्रिप्शनशिवाय सिरप विकणे कठीण होणार असून, तसे आढळल्यास त्यांच्यावर कडक कायदेशीर कारवाई केली जाणार आहे.