फुटबॉल हा केवळ एक खेळ नाही; तो जगभरातील अब्जावधी लोकांच्या भावना, राष्ट्रीय अस्मिता आणि संस्कृतीचा महोत्सव आहे. दर चार वर्षांनी येणारा फिफा विश्वचषक संपूर्ण जगाला एका सूत्रात बांधतो. सध्या सर्व फुटबॉलप्रेमींच्या नजरा २०२६ च्या विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्याकडे लागल्या आहेत. अमेरिका, कॅनडा आणि मेक्सिको या तीन उत्तर अमेरिकन देशांमध्ये प्रथमच संयुक्तपणे या भव्य स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले आहे. यंदाच्या विश्वचषकात तब्बल ४८ संघ सहभागी झाले असून, एकूण १०४ सामन्यांचे आयोजन करण्यात आले आहे. आर्थिक उलाढाल, प्रेक्षकसंख्या आणि सहभागी संघांच्या दृष्टीने हा फिफाच्या इतिहासातील सर्वात मोठा विश्वचषक ठरला आहे. परंतु, विश्वचषकाचा इतिहास केवळ मैदानावर नोंदवल्या जाणाऱ्या गोलपुरता मर्यादित नाही. या स्पर्धेच्या ९६ वर्षांच्या प्रवासात असीम आनंद आहे, पराभवाचे कारुण्य आहे, सत्तेचे राजकारण आहे, हुकूमशाही सावट आहे, महानायक आहेत आणि काही वेदनादायी शोकांतिकाही आहेत.
१. १९३० : विश्वचषकाची मुहूर्तमेढ
जागतिक फुटबॉल विश्वचषकाचा पाया १९३० मध्ये रोवला गेला. दक्षिण अमेरिकेतील उरुग्वेला पहिल्यावहिल्या विश्वचषकाचे यजमानपद देण्यात आले. त्या काळी दळणवळणाची आधुनिक साधने नसल्यामुळे केवळ १३ संघांनी स्पर्धेत सहभाग घेतला. युरोपमधील अनेक संघांना अटलांटिक महासागरातून अनेक आठवड्यांचा प्रवास करावा लागणार असल्याने त्यांनी सहभाग टाळला. मर्यादित साधनसामग्रीत झालेल्या या स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात यजमान उरुग्वेने अर्जेंटिनाचा पराभव करून पहिले विश्वविजेतेपद पटकावले. पुढे ही स्पर्धा जगातील सर्वात प्रतिष्ठेची क्रीडा स्पर्धा बनेल, याची त्या वेळी कुणालाही कल्पना नव्हती.
२. १९३४ : खेळावर हुकूमशाहीचे सावट
१९३४ च्या विश्वचषकाचे यजमानपद इटलीकडे होते. त्या वेळी देशावर फॅसिस्ट हुकूमशहा बेनिटो मुसोलिनी याची सत्ता होती. मुसोलिनीने या स्पर्धेचा वापर आपल्या राजवटीचा प्रचार करण्यासाठी आणि राष्ट्रीय सामर्थ्य दाखवण्यासाठी केल्याचे इतिहासकार मानतात. त्या स्पर्धेतील पंचांच्या काही निर्णयांवर आणि राजकीय हस्तक्षेपावर आजही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जाते. इटलीने हा विश्वचषक जिंकला; मात्र अनेक क्रीडा अभ्यासकांच्या मते या विजयावर राजकीय दबावाचे सावट होते.
३. १९७३ : सोव्हिएत संघाचा खेळण्यास नकार
१९७३ मध्ये चिलीमध्ये लष्करी बंडानंतर सॅंटियागो येथील राष्ट्रीय स्टेडियमचा वापर राजकीय कैद्यांना ठेवण्यासाठी आणि त्यांचा छळ करण्यासाठी केला जात होता. अशा परिस्थितीत त्या मैदानावर विश्वचषक पात्रता फेरीचा सामना खेळण्यास तत्कालीन सोव्हिएत संघाने नकार दिला. फिफाने सामना नियोजित वेळेनुसार घेण्याचा निर्णय घेतला. चिलीचा संघ मैदानावर उतरला; मात्र प्रतिस्पर्धी संघ गैरहजर राहिला. औपचारिकरीत्या चिलीने रिकाम्या गोलपोस्टमध्ये चेंडू मारून विजयाची नोंद केली. फुटबॉलच्या इतिहासातील हा सर्वाधिक वादग्रस्त प्रसंग मानला जातो.
४. १९७८ : अर्जेंटिना आणि संशयाची छाया
१९७८ चा विश्वचषक अर्जेंटिनामध्ये जनरल जॉर्ज व्हिडेला यांच्या लष्करी राजवटीच्या काळात झाला. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर देशाची प्रतिमा उंचावण्यासाठी अर्जेंटिनाचा विजय महत्त्वाचा मानला जात होता. अंतिम फेरी गाठण्यासाठी अर्जेंटिनाला पेरूवर किमान ४-० अशा फरकाने विजय आवश्यक होता. प्रत्यक्षात अर्जेंटिनाने ६-० असा दणदणीत विजय मिळवला. या निकालाबाबत आजही संशय व्यक्त केला जातो; मात्र सामना निश्चितपणे फिक्स होता, असा कोणताही ठोस पुरावा आजपर्यंत समोर आलेला नाही.
५. पेले : फुटबॉलचा पहिला जागतिक सुपरस्टार
ब्राझीलचे महान फुटबॉलपटू पेले यांच्याशिवाय विश्वचषकाचा इतिहास पूर्ण होऊ शकत नाही. अवघ्या १७ व्या वर्षी त्यांनी १९५८ च्या विश्वचषकात जगाला आपल्या कौशल्याची झलक दाखवली आणि ब्राझीलला विजेतेपद मिळवून दिले. त्यानंतर १९६२ आणि १९७० असे एकूण तीन विश्वचषक जिंकणारे ते आजही एकमेव खेळाडू आहेत. त्यांच्या खेळामुळे फुटबॉलला जागतिक लोकप्रियतेचे नवे शिखर लाभले.
६. डिएगो मॅराडोना : एकाच सामन्यात नायक आणि खलनायक
१९८६ च्या मेक्सिको विश्वचषकातील इंग्लंडविरुद्धच्या सामन्यात डिएगो मॅराडोनाने हाताने केलेला गोल पंचांच्या नजरेतून सुटला. पुढे हा गोल 'हँड ऑफ गॉड' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याच सामन्यात काही मिनिटांनी मॅराडोनाने अर्ध्या मैदानातून चेंडू नेत पाच बचावपटू आणि गोलरक्षकाला चकवत केलेला अप्रतिम गोल 'गोल ऑफ द सेंच्युरी' म्हणून इतिहासात अजरामर झाला. एका सामन्यात वादग्रस्त गोल आणि इतिहासातील सर्वोत्तम गोल अशी दुहेरी नोंद करणारा मॅराडोना आजही फुटबॉलच्या सर्वात गूढ व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक मानला जातो.
७. २००६ : झिदानच्या कारकिर्दीचा दुःखद शेवट
२००६ च्या अंतिम सामन्यात फ्रान्सचा महान खेळाडू झिनेदिन झिदान आपल्या अखेरच्या आंतरराष्ट्रीय सामन्यात खेळत होता. अतिरिक्त वेळेत इटलीचा बचावपटू मार्को माटेराझी याच्या कथित आक्षेपार्ह वक्तव्यामुळे संतप्त झालेल्या झिदानने त्याच्या छातीवर डोक्याने प्रहार केला. या घटनेनंतर पंचांनी त्याला लाल कार्ड दाखवले. त्यानंतर फ्रान्सला पेनल्टी शूटआऊटमध्ये पराभव स्वीकारावा लागला. एका महान खेळाडूच्या कारकिर्दीचा हा अत्यंत वेदनादायी शेवट मानला जातो.
८. एका आत्मघातकी गोलमुळे हत्या
१९९४ च्या अमेरिकेतील विश्वचषकात कोलंबियाचा बचावपटू आंद्रेस एस्कोबार याच्याकडून अमेरिकेविरुद्धच्या सामन्यात चुकून आत्मघातकी गोल झाला. त्यामुळे कोलंबिया स्पर्धेबाहेर पडला. मायदेशी परतल्यानंतर काही दिवसांतच एस्कोबारची गोळ्या झाडून हत्या करण्यात आली. या हत्येमागे फुटबॉल सट्टेबाजी, गुन्हेगारी टोळ्या आणि इतर कारणांचा संबंध असल्याचे विविध दावे करण्यात आले. मैदानावरील एका चुकीनंतर खेळाडूला प्राण गमवावे लागणे ही क्रीडा इतिहासातील सर्वाधिक वेदनादायी घटनांपैकी एक मानली जाते.
९. ...आणि फिफाला नियम बदलावे लागले
बॅटल ऑफ सॅंटियागो (१९६२): चिली आणि इटली यांच्यातील सामना इतका हिंसक झाला की मैदानावर मारामाऱ्या झाल्या, दोन खेळाडूंना लाल कार्ड दाखवण्यात आले आणि पोलिसांनाही हस्तक्षेप करावा लागला. गिजोनचा लज्जास्पद सामना (१९८२) : पश्चिम जर्मनी आणि ऑस्ट्रिया यांच्यातील सामन्यात जर्मनीने आवश्यक आघाडी घेतल्यानंतर दोन्ही संघांनी अत्यंत संथ खेळ केला. त्यामुळे अल्जेरिया स्पर्धेबाहेर पडला. या घटनेनंतर फिफाने गटातील शेवटचे दोन्ही सामने एकाच वेळी खेळवणे अनिवार्य केले.
१०. ज्युल्स रिमे ट्रॉफीचा थरारक इतिहास
विश्वचषक विजेत्याला दिली जाणारी मूळ ट्रॉफी 'ज्युल्स रिमे ट्रॉफी' म्हणून ओळखली जात होती. १९६६ च्या इंग्लंड विश्वचषकापूर्वी ही ट्रॉफी लंडनमध्ये प्रदर्शना दरम्यान चोरीला गेली होती. संपूर्ण पोलीस यंत्रणा अपयशी ठरली; मात्र 'पिकल्स' नावाच्या एका पाळीव कुत्र्याने ती एका झुडपात शोधून काढली. १९७० मध्ये ब्राझीलने तिसऱ्यांदा विश्वचषक जिंकल्यानंतर ही ट्रॉफी त्यांना कायमस्वरूपी देण्यात आली. मात्र १९८३ मध्ये ती पुन्हा चोरीला गेली आणि आजपर्यंत सापडलेली नाही.
११. पॉल ऑक्टोपसचे अचूक भाकीत
२०१० च्या दक्षिण आफ्रिका विश्वचषकात जर्मनीतील 'पॉल' या ऑक्टोपसने जर्मनीचे सर्व सामने आणि अंतिम सामना मिळून आठ सामन्यांचे निकाल अचूक वर्तवले. त्यामुळे तो जगभर चर्चेचा विषय ठरला. त्यानंतर २०२२ च्या कतार विश्वचषकात लिओनेल मेस्सीने अर्जेंटिनाला विश्वविजेतेपद मिळवून देत आपल्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे स्वप्न पूर्ण केले. या विजेतेपदामुळे मेस्सीचे नाव पेले आणि मॅराडोना यांच्या समवेत महान फुटबॉलपटूंच्या पंक्तीत कायमचे कोरले गेले.
९६ वर्षांचा हा इतिहास पाहिला तर फिफा विश्वचषक ही केवळ ९० मिनिटांची स्पर्धा नाही; तर तो मानवी जिद्द, राजकीय स्थित्यंतरे, वाद, शोकांतिका आणि ऐतिहासिक घडामोडींचा एक जिवंत पट आहे. प्रत्येक विश्वचषक नवा नायक घडवतो, नवे विक्रम घडवतो आणि इतिहासात नव्या अध्यायाची भर घालतो. त्यामुळेच फुटबॉल विश्वचषक हा केवळ क्रीडा स्पर्धा नसून संपूर्ण जगाला एकत्र आणणारा भावनांचा आणि इतिहासाचा महोत्सव ठरतो.