स्मृती आणि संघटन

प्रदीप पाटील

कोणत्याही शहराचा इतिहास इमारती, रस्ते किंवा विकासकामांनी घडत नाही; तो घडतो नि:स्वार्थी कार्यकर्त्यांच्या विचारांनी, संस्कारांनी आणि संघटन उभारण्याच्या ध्यासाने. नाशिकच्या सार्वजनिक, सामाजिक आणि राजकीय जडणघडणीत कै. बंडोपंत जोशी यांचे योगदान असेच प्रेरणादायी मानले जाते. त्यांनी घडविलेली कार्यकर्त्यांची फळी आजही नाशिकच्या राजकारणात प्रभावीपणे कार्यरत आहे. कालच त्यांचा स्मृतीदिन झाला. त्यानिमित्त...

2 जुलै हा नाशिकच्या जडणघडणीतील विशेष दिवस. कै. बंडोपंत जोशी यांचा स्मृतिदिन. त्यांच्या कार्याचा गौरव करताना एक प्रश्न समोर येतो, व्यक्तींच्या विचारांतून मोठी संघटना कशी उभी राहते? याचे उत्तर बंडोपंत जोशी यांच्या सामाजिक कार्यात आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघापासून जनसंघापर्यंतच्या प्रवासात सापडते. बंडोपंत जोशी हे नाव नाशिककरांच्या मनात आदराने घेतले जाते. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व खऱ्या अर्थाने ऋषीतुल्य होते. प्रसिद्धीपासून दूर राहून, त्याग आणि साधना हेच जीवन मानणारे जोशी सरांनी शिक्षण, साहित्य आणि सामाजिक सुधारणा या क्षेत्रात आयुष्य वेचले. त्यांनी भाजप कार्यकर्त्यांच्या नेतृत्वाची फळी उभारली. आज नाशिक भाजपमध्ये असलेले अनेक लोकप्रतिनिधी त्यांच्याच कुशल संघटनेच्या मुशीतून तयार झालेले आहेत.

१९९० चे दशक : नाशिक भाजपच्या वाटचालीतील निर्णायक घटना बंडोपंत जोशी यांनी रुजवलेल्या संघटन कौशल्याची कसोटी १९९० च्या दशकात लागली. या काळातील काही ठळक घटना :

१. सप्टेंबर १९९० : राम रथयात्रा आणि नाशिकचे योगदान
लालकृष्ण अडवाणी यांची सोमनाथ ते अयोध्या रथयात्रा निघाली तेव्हा नाशिक जिल्ह्यातून मोठा प्रतिसाद मिळाला. पंचवटीच्या काळाराम मंदिरापासून निघालेल्या यात्रेचे स्वागत करण्यासाठी संपूर्ण गोदाकाठ भगवामय झाला होता. जोशी सरांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार झालेल्या बूथ रचनेमुळे प्रत्येक प्रभागातून कार्यकर्ते आणि रामभक्त संघटित झाले. सिडको, सातपूर, नाशिक रोड येथे जागोजागी स्वागत कमानी उभारल्या गेल्या.

२. ऑक्टोबर-नोव्हेंबर १९९० : अयोध्या कारसेवा : राम मंदिरासाठी कारसेवेची हाक मिळताच नाशिकमधून शेकडो कार्यकर्ते अयोध्येला रवाना झाले. पोलिसांनी रोखले तरी नदी-नाले ओलांडून कारसेवक पुढे गेले. या कारसेवेत नाशिकच्या काही कार्यकर्त्यांना अटक झाली. त्यांच्या सुटकेसाठी शहरात झालेली आंदोलने आणि सत्याग्रह यांनी भाजपला एका नव्या पिढीचे नेतृत्व मिळवून दिले.

३. १९८९ लोकसभा निवडणूक : नाशिकमध्ये कमळाची पहिली फुली
राम लाटेत १९८९ साली नाशिक लोकसभा मतदारसंघात भाजपने पहिला मोठा विजय मिळवला. घराघरात मतदार याद्यांचे वाचन, पान प्रमुख नेमणे, आणि मतदानाच्या दिवशी पहाटेपासून सुरू झालेली धावपळ, ही जोशी सरांनी शिकवलेली शिस्तच होती.

४. ६ डिसेंबर १९९२ : वादग्रस्त वास्तू पडल्यानंतरची स्थिती या घटनेनंतर नाशिक शहरात शांतता राखण्यासाठी भाजप-संघाच्या कार्यकर्त्यांनी घेतलेला पुढाकार महत्त्वाचा ठरला. अफवांना आळा घालण्यासाठी गल्लोगल्ली शांतता समित्या स्थापन केल्या. यातून पक्षाची सामाजिक बांधिलकीची प्रतिमा अधिक दृढ झाली.

५. मार्च १९९५ : नाशिक महापालिकेत पहिल्यांदा भगवा

१९९५ च्या विधानसभा निवडणुकीसोबत झालेल्या नाशिक महापालिका निवडणुकीत भाजप-शिवसेना युतीला स्पष्ट बहुमत मिळाले. नाशिकला पहिला भाजपचा महापौर लाभला. हे यश एका रात्रीत मिळालेले नव्हते. १९९० पासून प्रत्येक प्रभागात उभ्या राहिलेल्या बूथ कमिट्या, महिला आघाडी आणि युवा मोर्चाच्या कार्यकर्त्यांच्या मेहनतीचे ते फळ होते. आज त्यांच्या स्मृतिदिनी नाशिक महानगरपालिकेने एक पाऊल पुढे टाकावे. शहराच्या मध्यवर्ती भागात सर्व सोयींनी युक्त ‘बंडोपंत जोशी सभागृह’ उभारावे.

संघ ते जनसंघ : राष्ट्रव्यापी संघटनेचा वस्तुपाठ १९२५ साली डॉ. हेडगेवार यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना केली. १९५१ साली डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांच्या नेतृत्वाखाली ‘भारतीय जनसंघ’ जन्माला आला.
संघटनेची खरी ताकद

१. कार्यकर्ता हाच केंद्रबिंदू : १९९० च्या रथयात्रेपासून ते १९९५ च्या महापालिका विजयापर्यंत नाशिकमध्ये बंडोपंत जोशी यांनी रुजवलेला बूथ संपर्क हीच भाजपची ताकद ठरली.
२. वैचारिक निष्ठा : आणीबाणीत तुरुंगवास भोगलेले कार्यकर्ते आणि १९९० च्या कारसेवेत सहभागी झालेली नवी पिढी, दोघांनीही तत्त्वासाठी संघर्ष केला.
३. शिस्त आणि समर्पण : पक्षाला स्वतःपेक्षा मोठे मानण्याची शिकवण जोशी सरांची होती.
१९८४ मध्ये फक्त २ खासदार असणारा पक्ष आज जगातील सर्वात मोठा राजकीय पक्ष आहे. याचे श्रेय संघाने दिलेल्या वैचारिक पायाला आणि नाशिकसारख्या शहरात बंडोपंत जोशी यांच्यासारख्या ऋषीतुल्य व्यक्तींनी उभ्या केलेल्या कार्यकर्त्यांच्या फळीला जाते.

बंडोपंत जोशी यांनी नाशिकसाठी जे केले, तेच काम संघ आणि जनसंघाने देशासाठी केले. आज बंडोपंत जोशी यांच्या स्मृतीला सभागृहाच्या रूपाने अभिवादन करताना, आपण संघटन शक्तीचा हा वारसा जपण्याची प्रतिज्ञा करूया, हीच खरी आदरांजली ठरेल. (हे भाजपच्या महाराष्ट्र प्रदेश कार्यकारिणीचे सदस्य आहेत.)