मुंबई : मध्य रेल्वेने जागतिक वारसा दिन-२०२६ उत्साहात साजरा केला. हा कार्यक्रम युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ व मध्य रेल्वेचे मुख्यालय आणि भारतीय रेल्वेचा अभिमान असलेल्या तसेच गेल्या १३८ वर्षांपासून दिमाखाने उभे असलेल्या छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस येथे साजरा झाला. सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्व आणि त्याच्या जतनाची गरज याबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी इंटरनॅशनल कौन्सिल ऑन मॉन्युमेंट्स अँड साइट्स (ICOMOS) ने दरवर्षी १८ एप्रिल रोजी जागतिक वारसा दिनाची सुरुवात केली. ICOMOS ने प्रस्तावित केल्यानुसार, २०२६ ची संकल्पना “संघर्ष आणि आपत्तींच्या संदर्भात अस्तित्वातील वारशासाठी आपत्कालीन प्रतिसाद” ही आहे.
कार्यक्रमाचा एक भाग म्हणून, मध्य रेल्वेचे अतिरिक्त महाव्यवस्थापक प्रतीक गोस्वामी यांनी, प्रधान मुख्य यांत्रिक अभियंता सुबोध कुमार सागर आणि मुख्यालय, मुंबई विभागातील वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसह ‘हेरिटेज वॉक’चे नेतृत्व केले. या पदयात्रेत छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनसच्या स्थापत्यकलेतील भव्यतेवर प्रकाश टाकण्यात आला आणि भारतीय रेल्वेच्या समृद्ध वारशाचा गौरव करण्यात आला. विविध क्षेत्रांतील लोक, नागरी संरक्षण दलाचे सदस्य, स्काऊट्स अँड गाईड्स आणि मोठ्या संख्येने रेल्वे कर्मचारी यांनीही या पदयात्रेत सक्रियपणे सहभाग घेतला.
‘हेरिटेज वॉक’ची सुरुवात मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस येथील फलाट क्रमांक १४ आणि १५ च्या दरम्यान असलेल्या हेरिटेज सहयोगी मधील प्रदर्शनाला भेट देऊन झाली. यामध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस इमारतीची स्थापत्यकलेतील अद्भुतता दर्शवणारे डिस्प्ले बोर्ड, रेल्वे स्थानके, रेल्वे पूल आणि नेरळ-माथेरान रेल्वेवरील लघुपट, तसेच जुन्या रेल्वे इंजिन आणि डब्यांच्या प्रतिकृतींसह विविध प्रदर्शने होती. हेरिटेज गॅलरीच्या भिंती महाराष्ट्रातील रेल्वे, ऐतिहासिक इमारती आणि पर्यटन स्थळांच्या छायाचित्रांनी सजवल्या होत्या. या प्रदर्शनात पूर्णपणे रेल्वेच्या निरुपयोगी टाकाऊ सामानापासून बनवलेला महात्मा गांधींचा पुतळाही होता. ‘हेरिटेज वॉक’मध्ये हेरिटेज संग्रहालय आणि स्टार चेंबरलाही भेट देण्याचा समावेश होता.
अतिरिक्त महाव्यवस्थापकांनी अधिकारी, रेल्वे कर्मचारी आणि उपस्थित असलेल्या सर्वांना वारसा रेल्वे स्थानके, लोकोमोटिव्ह यांचे संरक्षण करण्याची, रेल्वे वारशाबद्दल जागरूकता वाढवण्याची आणि वारसा संवर्धनाची भावना जपण्याची शपथ दिली. या कार्यक्रमाचा एक भाग म्हणून जागतिक वारसा दिनाच्या पूर्वसंध्येला छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस या वारसा इमारतीला रोषणाई करण्यात आली.
मध्य रेल्वेचा समृद्ध वारसा
- छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, जे युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ आहे, ही एक स्थापत्यशास्त्रीय अद्भुत वास्तू आहे. ब्रिटिश अभियंता फ्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स यांनी डिझाइन केलेली ही इमारत इंडो-गॉथिक स्थापत्यकलेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. याचे बांधकाम १८७८ मध्ये सुरू झाले आणि १८८८ मध्ये ₹१६,१३,८६३ च्या खर्चाने पूर्ण झाले. ही इमारत व्हिक्टोरियन गॉथिक रिवाइव्हल शैलीला मुघल आणि पारंपरिक भारतीय स्थापत्यकलेच्या घटकांसह जोडते, जे भारताच्या समृद्ध आणि विविध वारशाचे प्रतीक आहे.
- भारतातील सर्वात जुन्या अस्तित्वात असलेल्या रेल्वे स्थानकांपैकी एक असलेले भायखळा स्टेशन, १६ एप्रिल १८५३ रोजी बोरीबंदर ते ठाणे या पहिल्या ऐतिहासिक रेल्वे प्रवासाचा एक भाग होते. आता १७३ वर्षे जुने असलेले हे स्टेशन, त्याच्या मूळ गॉथिक वास्तुकलेच्या वैभवात अत्यंत काळजीपूर्वक पुनर्संचयित करण्यात आले आहे आणि त्याचे मोठ्या काळजीने जतन केले जात आहे.
- ११९ वर्षे जुनी वारसा रेल्वे लाईन, नेरळ-माथेरान लाईट रेल्वे, १९०७ मध्ये सुरू झाली. ही निसर्गरम्य नॅरो-गेज रेल्वे प्रौढ, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी एक आनंददायी अनुभव आहे. ही रेल्वे प्रवाशांना घनदाट जंगले आणि डोंगराळ प्रदेशातून एक अनोखा प्रवास घडवते, तसेच जुन्या रेल्वे प्रवासाचे आकर्षण जपते.