इराणवर अमेरिका आणि इस्रायल यांनी केलेल्या हल्ल्यांच्या पार्श्वभूमीवर जागतिक बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमतीत मोठी उसळी पाहायला मिळाली आहे. रविवारी (१ मार्च) आशियाई बाजार उघडताच कच्च्या तेलाच्या दरात सुमारे १० टक्क्यांची वाढ नोंदवली गेली.
सोमवारी सुरुवातीच्या व्यवहारात आंतरराष्ट्रीय बेंचमार्क असलेल्या ब्रेंट क्रूड आणि वेस्ट टेक्सास इंटरमीडिएट या दोन्ही प्रकारांच्या किमती झपाट्याने वाढल्या. एका टप्प्यावर ब्रेंट क्रूडची किंमत १२ टक्क्यांहून अधिक वाढून प्रति बॅरल सुमारे ८२ डॉलरपर्यंत पोहोचली. शुक्रवारी ती ७३ डॉलरवर बंद झाली होती. नंतर काही प्रमाणात दरात घसरण झाली असली तरी वाढीचा कल कायम राहिला. सोमवारी सकाळपर्यंत आशियाई बाजारात ब्रेंट क्रूड सुमारे ७९ डॉलरच्या आसपास व्यवहार करत होता, तर अमेरिकन क्रूडमध्येही मोठी वाढ दिसून आली.
यावर्षी जानेवारीपासूनच आंतरराष्ट्रीय तेलदरांमध्ये जवळपास २० टक्क्यांची वाढ झाली आहे. त्यातच मध्यपूर्वेतील तणावामुळे निर्माण झालेल्या अनिश्चिततेमुळे बाजारात भीतीचे वातावरण पसरले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, पुढील घडामोडी इराणच्या प्रत्युत्तरात्मक कारवाईवर आणि महत्त्वाच्या पुरवठा मार्गांवरील स्थितीवर अवलंबून असतील. विशेषतः Strait of Hormuz या सामुद्रधुनीबाबत मोठी चिंता व्यक्त केली जात आहे. पर्शियन आखाताला ओमानच्या आखाताशी जोडणारा हा एकमेव सागरी मार्ग असून जगातील सुमारे पाचव्या भागाचे कच्चे तेल या मार्गाने वाहून नेले जाते. दररोज अंदाजे १५ दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल या अरुंद सामुद्रधुनीतून जाते. सौदी अरेबिया, कुवेत, कतार आणि इराक यांसारखे प्रमुख तेल उत्पादक देश या मार्गाचा वापर करतात.
भारताच्याही दृष्टीने हा मार्ग अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण देशाच्या कच्च्या तेलाच्या गरजेचा मोठा हिस्सा या मार्गाने आयात केला जातो. जर इराण आणि इस्रायलमधील संघर्ष अधिक तीव्र झाला आणि होर्मुझ सामुद्रधुनीत अडथळे निर्माण झाले, तर जागतिक पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत शिपमेंट मंदावणे किंवा थांबणे शक्य आहे, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात तेल आणि पेट्रोलियम पदार्थांच्या किमतींमध्ये आणखी वाढ होऊ शकते.
किमती किती पुढे जाऊ शकतात ?
तज्ज्ञांचा अंदाज आहे की ब्रेंट क्रूड तेलाचे दर प्रति बॅरल १००-११५ डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकतात. जर समुद्री मार्ग विस्कळीत झाला तर किमती १२०-१४० डॉलर्सपर्यंत वाढू शकतात, तर सतत बंद पडण्याच्या धोक्यामुळे तेल १५० डॉलर्स किंवा त्याहून अधिक होऊ शकते.
ओपेकच्या भूमिकेबद्दल, तज्ञांचा असा विश्वास आहे की सौदी अरेबिया आणि युएईकडे दररोज अंदाजे ४-५ दशलक्ष बॅरल्स अतिरिक्त क्षमता आहे. तथापि, त्यातील बराचसा पुरवठा अजूनही होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून होणाऱ्या वाहतुकीवर अवलंबून आहे.
तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार ब्रेंट क्रूडच्या दरात प्रत्येक १ डॉलरची वाढ झाली तर भारतात किरकोळ स्तरावर पेट्रोलच्या दरात सुमारे ०.५५ रुपये प्रति लिटर आणि डिझेलच्या दरात सुमारे ०.५२ रुपये प्रति लिटर इतका दबाव निर्माण होतो. त्यामुळे अलीकडील १० टक्क्यांच्या वाढीचा परिणाम भारतातील इंधनदरांवर होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. पेट्रोल-डिझेल दरवाढीमुळे पेंट, ल्युब्रिकेंट, टायर उद्योग तसेच विमानवाहतूक क्षेत्राच्या खर्चात वाढ होऊ शकते आणि त्यामुळे कंपन्यांच्या नफ्यावर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. मात्र, परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी केंद्र सरकार उत्पादन शुल्कात कपात करणे किंवा तेल कंपन्यांच्या नफ्यावर मर्यादा आणणे यांसारखे उपाय करू शकते, असेही तज्ज्ञांचे मत आहे.