शहराच्या बदलत्या इतिहासाचे साक्षीदार
मुंबई : मुंबई महापालिकेच्या महापौरपदाचा गेल्या ७५ वर्षांचा प्रवास हा शहराच्या राजकीय, सामाजिक आणि नागरी बदलांचा आरसाच ठरला आहे. वसाहतवादी राजवटीच्या अखेरच्या टप्प्यापासून ते आजच्या आधुनिक महानगरापर्यंत, महापौरांनी मुंबईचे औपचारिक प्रतिनिधी म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. जरी प्रशासकीय अधिकार प्रामुख्याने महापालिका आयुक्तांकडे असले, तरी महापौरपद हे आजही नागरी नेतृत्वाचे प्रतीक मानले जाते.
१९३० आणि १९४० च्या दशकात, तेव्हाच्या बॉम्बे शहरात सर जे. बी. बोमन-बेहराम, सर व्ही. एन. चांदावरकर, ई. मोझेस आणि वाय. जे. मेहरअली यांसारख्या महापौरांनी दुसऱ्या महायुद्धाच्या पार्श्वभूमीवर आणि वसाहतवादी राजवटीच्या शेवटच्या टप्प्यात शहराचे नेतृत्व केले. स्वातंत्र्यानंतरच्या पहिल्या काही वर्षांत ए. पी. साबावाला, एम. यू. मस्कारेन्हास आणि एस. के. पाटील यांसारख्या नेत्यांनी भारतीय नेतृत्वाचा ठसा महापालिकेवर उमटवला.
१९५० ते १९७० या काळात महापौरपदाचा कालावधी बहुतेक वेळा एक वर्षाचा होता. या काळात एस. ए. कादर, एन. एन. शाह, ई. ए. बंदूकवाला आणि एच. एस. गुप्ते यांसारख्या महापौरांनी काम पाहिले. याच काळात मुंबई देशाची आर्थिक राजधानी म्हणून वेगाने विकसित होत होती आणि नागरी पायाभूत सुविधा विस्तारत होत्या.
१९७० च्या उत्तरार्धानंतर महापौरपदावरून शहरातील बदलते राजकारणही स्पष्टपणे दिसू लागले. मुरली देवरा, छगन भुजबळ, रमेश प्रभू आणि शरद आचार्य यांसारखे नेते या पदावर आले. १९९० नंतर महिलांचे प्रतिनिधित्वही वाढले. निर्मला सामंत-प्रभावलकर, विशाखा राऊत, तसेच पुढे स्नेहल आंबेकर, शुभा राऊळ, श्रद्धा जाधव आणि किशोरी पेडणेकर यांसारख्या महिला महापौरांनी मुंबईचे नेतृत्व केले.
२१व्या शतकात हरेश्वर पाटील, महादेव देवळे, दत्ता दळवी, सुनील प्रभू, विश्वनाथ महाडेश्वर आणि किशोरी पेडणेकर यांसारख्या महापौरांनी वेगाने वाढणाऱ्या लोकसंख्येच्या, वाहतूक, घरबांधणी, पावसाळी आपत्ती आणि पायाभूत प्रकल्पांच्या आव्हानांना सामोरे जात शहराचे प्रतिनिधित्व केले.
एकूणच, गेल्या ७५ वर्षांत मुंबईच्या महापौरपदाने केवळ औपचारिक नेतृत्वच नाही, तर शहराच्या सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक बदलांचा आरशाची भूमिका बजावली आहे. मुंबईच्या इतिहासात हे पद आजही मानाचे आणि प्रतीकात्मकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.