तंत्रवेध : डॉ. दीपक शिकारपूर
भारताने स्वतःचे स्वदेशी मायक्रोप्रोसेसर विकसित करण्याच्या प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे ध्रुव ६४ मायक्रोप्रोसेसर. ध्रुव ६४ हा भारताचा पहिला स्वदेशी ६४ बिट ड्युअल कोअर मायक्रोप्रोसेसर आहे. येत्या पाच ते दहा वर्षांमध्ये आपण मोबाईल, लॅपटॉप आणि सर्व्हरमध्येही भारतीय प्रोसेसर पाहू शकू. ध्रुव ६४ हा केवळ एक तांत्रिक शोध नाही, तर भारताच्या स्वाभिमानाचे आणि वैज्ञानिक प्रगतीचे प्रतीक आहे.
आजच्या आधुनिक युगात डाटा हे नवीन इंधन आहे आणि तो डाटा प्रोसेस करणारे मायक्रोप्रोसेसर हे त्या इंजिनाचे हृदय आहे. आतापर्यंत भारत प्रोसेसरसाठी इंटेल, एन्विडिया किंवा एएमडीसारख्या विदेशी कंपन्यांवर अवलंबून होता; परंतु ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानांतर्गत भारताने स्वतःचे स्वदेशी मायक्रोप्रोसेसर विकसित करण्यास सुरुवात केली आहे. याच प्रवासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे ध्रुव ६४ मायक्रोप्रोसेसर. ध्रुव ६४ हे भारताचे पहिले स्वदेशी ६४ बिट ड्युअल कोअर मायक्रोप्रोसेसर आहे, ज्याची घोषणा डिसेंबर २०२५ मध्ये झाली. हे सी-डॅकने डिजिटल इंडिया रिस्क-व्ही (डीआयआर-व्ही) कार्यक्रमांतर्गत विकसित केले असून १.० गीगाहर्ट्झ क्लॉक स्पीडवर कार्य करते. आजचे युग हे सिलिकॉनचे युग आहे. ज्या देशाकडे स्वतःचे चिप तंत्रज्ञान आहे, तोच देश जगावर राज्य करेल अशी स्थिती आहे. त्यामुळे ध्रुवचे महत्त्व वाढले आहे. हा प्रोसेसर ६४-बिट क्षमतेचा आहे, याचा अर्थ तो एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात माहितीवर प्रक्रिया करू शकतो. ध्रुव ६४ हा रिस्क ५ (रिड्युस्ड इंस्टक्शन्स सेट कॉम्प्युटर ५) या ओपन-सोर्स आर्किटेक्चरवर आधारित आहे. यामुळे भारताला परवाना शुल्कासाठी परदेशस्थित कंपन्यांना पैसे द्यावे लागत नाहीत. हा प्रोसेसर अशा प्रकारे डिझाइन केला आहे ज्यामुळे अत्यंत कमी ऊर्जेवर काम करतो. परिणामी, बॅटरीवर चालणाऱ्या उपकरणांसाठी तो उत्तम ठरतो. स्वदेशी बनावटीचा असल्याने यामध्ये देशाचा डाटा सुरक्षित राहतो. ध्रुव ६४ केवळ प्रयोगशाळेपुरता मर्यादित नाही; त्याचा वापर अनेक क्षेत्रांमध्ये तसेच स्मार्ट वॉच, डिजिटल कॅमेरे आणि घरगुती उपकरणांमध्ये होऊ शकतो.
आणखी काही वैशिष्ट्ये म्हणजे राउटर्स, मोडेम आणि स्विचमध्ये स्वदेशी प्रोसेसर वापरल्याने सायबर सुरक्षेचा धोका कमी होतो. भारतीय लष्कराची उपकरणे, क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि इस्रोच्या उपग्रहांमध्ये ध्रुव ६४ सारखे स्वदेशी प्रोसेसर अत्यंत महत्त्वाचे ठरतील. कारखान्यांमधील रोबोट्स आणि कंट्रोल सिस्टिम्स चालवण्यासाठी याचा वापर होऊ शकतो. या उत्पादनामुळे आत्मनिर्भर भारत अभियानाला चालना मिळू शकते. आत्मनिर्भर भारत म्हणजे केवळ भारतात वस्तू बनवणे नव्हे, तर भारताची स्वतःची बुद्धिमत्ता विकसित करणे होय. ध्रुव ६४ या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल आहे. ध्रुव ६४ आत्मनिर्भर भारत अभियानाचे प्रतीक आहे, जे आयात अवलंबित्व कमी करून २० लाख कोटींच्या अर्थव्यवस्थेला गती देते. आयएसएम आणि डीएलआय योजनांखाली हे स्वदेशी उत्पादन, नोकऱ्या आणि निर्यात वाढवेल. हे अभियान ग्रामीण रोजगार, पायाभूत सुविधा आणि डिजिटल अर्थव्यवस्थेला मजबूत करेल. सी-डॅकसारख्या संस्था सेमीकंडक्टर कार्यबल तयार करतील. परिणामी, भारत जागतिक पुरवठा साखळीत मजबूत होईल. भारत दरवर्षी अब्जावधी डॉलर्सच्या सेमीकंडक्टर चिप्स आयात करतो. ध्रुव ६४ मुळे ही आयात कमी होऊन परकीय चलन वाचेल. एखादा स्वदेशी प्रोसेसर येतो, तेव्हा त्याच्यासोबत सॉफ्टवेअर डेव्हलपर्स, इंजिनीअर्स आणि मॅन्युफॅक्चरिंग युनिट्स असे मोठे जाळे तयार होते. यामुळे भारतीय स्टार्टअप्स आता स्वदेशी प्रोसेसरचा वापर करून नवीन उत्पादने बनवू शकतील.
भारत सध्या जगाचे सॉफ्टवेअर हब आहे, पण हार्डवेअरमध्ये आपण मागे होतो. ध्रुव ६४ मुळे हे चित्र बदलत आहे. जग सध्या चिप्ससाठी चीन आणि तैवानवर अवलंबून आहे. ध्रुव ६४ सारखे यशस्वी प्रकल्प राबवल्यास भारत जगाला एक विश्वासार्ह पर्याय देऊ शकतो. भारतीय बनावटीचे प्रोसेसर हे जागतिक दर्जाचे असूनही किमतीने स्वस्त असतील; ज्यामुळे विकसनशील देशांच्या बाजारपेठेत भारत नेतृत्व करू शकेल. कोणत्याही नवीन टेक स्टार्टअपसाठी लायसन्स फी हा एक मोठा अडथळा असतो. एखाद्या स्टार्टअपला परदेशी प्रोसेसर वापरायचा असल्यास कोट्यवधी रुपये रॉयल्टी म्हणून द्यावे लागतात. ध्रुव ६४ ओपन सोर्स तंत्रज्ञानावर आधारित असल्याने स्टार्टअप्सना परवाना शुल्काची चिंता करण्याची गरज नाही. यामुळे उत्पादनाचा खर्च ३० ते ४० टक्क्यांनी कमी होऊ शकतो. परिणामी, भारतीय स्टार्टअप्स आता स्वस्त दरात स्वतःचे मदरबोर्ड आणि कंट्रोलर बनवू शकतील. यामुळे स्मार्ट वॉच, ड्रोन किंवा ई-सायकल बनवणारे स्टार्टअप्स जागतिक बाजारात स्पर्धा करू शकतील. ‘डिजिटल इंडिया’ आणि ‘चिप टू स्टार्टअप’सारख्या योजनांमुळे अशा स्टार्टअप्सना सरकारकडून आर्थिक मदत आणि तांत्रिक सहकार्य सहज उपलब्ध होत आहे. आज भारतात अनेक तरुण संशोधक आहेत ज्यांना एआय किंवा इंटरनेट ऑफ थिंग्स क्षेत्रात नवीन प्रयोग करायचे आहेत. त्यांच्यासाठी या स्वदेशी चिपचे महत्त्व फार मोठे आहे. भारताच्या हवामानानुसार किंवा ग्रामीण भागातील विजेच्या समस्या लक्षात घेऊन उपकरणे बनवण्यासाठी ध्रुव ६४ अत्यंत सोयीचा आहे. संशोधक शेतीसाठी लागणारे सेन्सर्स किंवा स्वस्त वैद्यकीय उपकरणेही या प्रोसेसरच्या मदतीने विकसित करू शकतात.
सायबर सुरक्षेच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या संशोधकांसाठी स्वदेशी प्रोसेसर म्हणजे एक अभेद्य किल्ला आहे. परदेशी चिप्समध्ये बॅकडोअर असू शकतात, पण ध्रुव ६४ पूर्णपणे पारदर्शक असल्याने सुरक्षित डेटा प्रोसेसिंग शक्य आहे. डिझाइनर्स, स्टार्टअप्स आणि संशोधक एकत्रितपणे स्वदेशी चिप्सचा वापर करतात, तेव्हा देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होतो. यामुळे चिप डिझाइनिंग, फॅब्रिकेशन, असेंब्ली आणि टेस्टिंग या क्षेत्रांमध्ये लाखो नवीन नोकऱ्या निर्माण होतील. केवळ सॉफ्टवेअरमध्येच नव्हे, तर हार्डवेअर इंजिनीअरिंगमध्येही भारत ‘जॉब हब’ बनू शकेल. आणखी एक दखलपात्र बाब म्हणजे भविष्यात भारत केवळ स्वतःच्या गरजा भागवून थांबणार नाही, तर आफ्रिका, दक्षिण आशिया आणि दक्षिण अमेरिकेतील देशांना ध्रुव ६४ वर आधारित स्वस्त आणि दर्जेदार उत्पादने निर्यात करू शकेल. ध्रुव ६४ ने मोठी संधी उपलब्ध करून दिली असली, तरी आपल्याला सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (चिप बनवण्याचे कारखाने)मध्ये अधिक गुंतवणूक करावी लागेल. स्टार्टअप्सना या चिप्सचा वापर करण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवावे लागतील. ध्रुव ६४ नंतर धनुष आणि धनुष + प्रोसेसर विकसित होत असून ऑक्टा-कोअरपर्यंत जाईल. डीआयआर-व्ही कार्यक्रमांतर्गत भारत ओपन प्रोसेसर तंत्रज्ञानाचे जागतिक केंद्र बनेल. इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन (आयएसएम) अंतर्गत १.६० लाख कोटींच्या गुंतवणुकीसोबत हे २०३० पर्यंत ११० अब्ज डॉलरची बाजारपेठ साध्य करेल. ध्रुव ६४ सारख्या चिप्समुळे भारत स्वदेशी डिझाइन इकोसिस्टीम मजबूत करेल. धनुष+सारख्या पुढील पीढ्या संरक्षण आणि हाय-परफॉर्मन्स काॅम्प्युटिंगसाठी तयार होतील.
गेल्या ३० वर्षांमध्ये आपण सॉफ्टवेअर क्षेत्रामध्ये बरीच प्रगती केली असून हजारो उद्योग तसेच लाखो रोजगार निर्माण केले. आता पुढील दशक इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेमीकंडक्टर उद्योगाचे असेल. याचा व्यूहात्मक फायदा आयात कमी करून स्थानिक व्यवसाय आणि रोजगारनिर्मिती हा पण असेल. या उद्योगांना शेकडोंच्या संख्येने अनेक प्रकारचे कौशल्यवान अभियंते लागतील. अनेक जागतिक चिप डिझाइन कंपन्यांची संशोधन आणि विकास केंद्रे भारतात आहेत. या संधीचा फायदा घेऊन भारत चिप डिझाइन आणि सॉफ्टवेअरच्या क्षेत्रात आपले स्थान अधिक मजबूत करू शकतो. भारतीय कंपन्या सेमीकंडक्टर फॅब्स उभारून फक्त उत्पादनच नाही, तर चिप डिझाइनमध्येही आपली क्षमता वाढवू शकतात. या गुंतवणुकीमुळे भारतातील तरुणांना उच्च दर्जाचे रोजगार उपलब्ध होतील आणि देश तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण होईल. येणारा काळ हा एआय आणि आयओटीचा आहे. ध्रुव ६४ चे पुढील व्हर्जन अधिक वेगवान आणि एआय-सक्षम असेल. केवळ प्रोसेसर बनवणे नव्हे, तर संपूर्ण सेमीकंडक्टर हब बनणे हे भारताचे उद्दिष्ट आहे. येत्या पाच ते दहा वर्षांमध्ये आपण मोबाईल, लॅपटॉप आणि सर्व्हरमध्येही भारतीय प्रोसेसर पाहू शकू. ध्रुव ६४ हा केवळ एक तांत्रिक शोध नाही, तर भारताच्या स्वाभिमानाचे आणि वैज्ञानिक प्रगतीचे प्रतीक आहे. ‘मेक इन इंडिया’कडून ‘डिझाइन इन इंडिया’कडे होणारा हा प्रवास भारताला जगाच्या इलेक्ट्रॉनिक नकाशावर महासत्ता बनवेल यात शंका नाही. भारताचे स्वतःचे प्रोसेसर्स उपकरणांमध्ये असतील, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने भारत डिजिटलदृष्ट्या सुरक्षित आणि स्वतंत्र होईल.