अयोध्येतील राम मंदिराच्या शिखरावर धर्मध्वज विराजमान झाला तो दिवस मंगळवार २५ नोव्हेंबर २०२५. या भव्य मंदिरावर धर्मध्वज फडकवणे हा केवळ धार्मिक क्षण नाही, तर सनातन श्रद्धेच्या जागतिक प्रतिष्ठेचा पुरावा आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी मंदिराच्या शिखरावर ध्वजारोहण करताच, 'जय श्री राम'च्या भावनिक जयघोषात उपस्थित विशाल जनसमूह हेलावला. धर्मध्वज फडकवण्याच्या ऐतिहासिक क्षणाने संपूर्ण अयोध्यानगरी भक्तीने भारावून गेली. शहरातील सर्व प्रमुख रस्त्यांवर, धर्मपाठासह, भाविकांमध्ये 'जय श्री राम'चा जयघोष दुमदुमला. हे केवळ मंदिराचे बांधकाम पूर्ण झाल्याचेच नव्हे, भारताच्या सांस्कृतिक जाणिवेचे प्रतीक होते. दुसऱ्या बाजूला हा क्षण पाच शतकांपासून चालत आलेल्या संघर्षाच्या सार्थकतेचे प्रतीक ठरतो. १५२८ मध्ये मोगल शासक बाबरचा सेनापती मीर बाकी याने प्रभू श्री रामचंद्रांच्या जन्मस्थानाचे पवित्र मंदिर उद्ध्वस्त करून त्यावर बाबरी मशीद बांधली. संघर्षाची बीजे रोवली गेली ती तेव्हापासूनच. तो संघर्ष केवळ जमिनीच्या तुकड्यासाठी नव्हता, तर ‘आस्था’ आणि ‘अनास्था’ यांच्यातला होता. भारताच्या आत्म्यावरचे ते आक्रमण होते. श्री रामभक्तांनी तेव्हापासूनच रामजन्मभूमी मुक्त करण्यासाठी अविरत संघर्ष केला, प्रसंगी बलिदानही दिले. इतिहासातील नोंदीनुसार, या संपूर्ण काळात तब्बल ७६ मोठे संघर्ष झाले आणि असंख्य कारसेवकांचे, साधू-संतांचे रक्त सांडले. १८५३ मध्ये हिंदू-मुस्लीम समाजात यावरून पहिला मोठा वाद झाला. त्यानंतर १८८५ मध्ये महंत रघुबर दास यांनी न्यायालयाचा दरवाजा ठोठावला. ९० च्या दशकात विश्व हिंदू परिषदेच्या नेतृत्वाखाली श्री रामजन्मभूमी आंदोलन उभे राहिले. ‘श्री रामलला हम आयेंगे, मंदिर भव्य बनायेंगे’ ही घोषणा देशव्यापी झाली. मग ६ डिसेंबर १९९२ ची घटना असो, वा त्यानंतरचा न्यायालयीन लढा; प्रत्येक टप्पा हा या यज्ञातील एका आहुतीसारखाच होता. ५०० वर्षांच्या संघर्षाचा निर्णायक क्षण आला तो ९ नोव्हेंबर २०१९ रोजी. भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने ऐतिहासिक आणि एकमताने निर्णय देत, वादग्रस्त जमीन श्रीराम मंदिराला देण्याचा स्पष्ट आदेश दिला. त्यानंतर ५ ऑगस्ट २०२० रोजी पंतप्रधान मोदींच्या हस्ते या भव्य मंदिराचे भूमिपूजन झाले आणि बांधकामाची सुरुवात झाली.
भगवान राम जन्मभूमीवर भव्य मंदिर बांधण्याची इच्छा पूर्ण होण्यास इतका कालावधी का लागला? त्याची अनेक कारणे आहेत. स्वातंत्र्यानंतर सर्वोच्च प्राथमिकता असूनही, संकुचित राजकीय विचारांमुळे ती दुर्लक्षित राहिली. कोणत्याही स्वाभिमानी राष्ट्राची प्राथमिक जबाबदारी म्हणजे स्वातंत्र्य मिळताच आक्रमणामुळे बाधित झालेल्या पुरातन वारसा जपण्यासाठी ते अवशेष पुसून टाकणे. जगभरातील अनेक देशांनी हेच केले आहे. रशियन साम्राज्याने बांधलेले ऑर्थोडॉक्स चर्च पाडण्याचा पोलंडचा निर्णय हे एक उदाहरण त्यासाठी देता येईल; परंतु भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर सांस्कृतिक वारशाचा अभिमान असलेले राजकीय नेतृत्व नसल्याने अनेक वर्षं राम मंदिराच्या निर्माणाकडे आपण लक्ष दिले नाही. हिंदुधर्मियांचे आस्थेचे स्थान असलेले राम मंदिर अयोध्येत बांधून पूर्ण झाले, ते केवळ न्यायव्यवस्थेने वाद सोडवण्याचा निर्णय घेतल्यामुळे नाही, तर मोदी सरकारने अनुकूल धार्मिक सलोख्याची परिस्थिती निर्माण केल्यामुळे न्यायव्यवस्था ती सोडवू शकली. याउलट, आधीच्या बहुतेक केंद्र सरकारांनी अशा परिस्थितीत कोणतीही ठोस पावलं उचललेली दिसली नाहीत. हे संकुचित राजकारण तसेच मॅकॉलेच्या शिक्षण व्यवस्थेतून जन्मलेल्या मानसिकतेमुळे होते, ज्याचा उल्लेख पंतप्रधान मोदी यांनी अयोध्येतील आपल्या भाषणातून केला होता. यापूर्वीची गुलाम मानसिकता पूर्णपणे नष्ट करण्याची गरज असल्याचे पंतप्रधानांनी यावेळी अधोरेखित केले. मॅकॉलेच्या शिक्षण व्यवस्थेतून जन्मलेल्या मानसिकतेने भारतीय समाजाला केवळ त्याच्या समृद्ध सांस्कृतिक जाणिवेपासून दूर नेले नाही, तर त्या वारशाबद्दल मनात न्यूनगंडाची भावना निर्माण केली. पंतप्रधान मोदी यांनी पुढील दहा वर्षांत ही मानसिकता मुक्त करण्याचा दृढनिश्चय केला आहे, हे काही कमी नाही, पण हे तितकेसे सोपेही नसल्याने त्यासाठी शिक्षण व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल आवश्यक आहे. त्यांनी तेही अयोध्याभूमीतूनच सांगितले आहे.
धर्मध्वजाबाबतच्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत. हे शक्ती, वैभव आणि संरक्षणाचेही एक शक्तिशाली प्रतीक मानले जाते. शास्त्रांमध्ये त्याचे वर्णन ऊर्जा आणि आध्यात्मिक तेजाचे प्रकटीकरण म्हणून केले आहे. राम मंदिरात फडकवल्या जाणाऱ्या ध्वजाचा भगवा रंग देखील विशेष ओळख करून देतो. तो दीर्घकाळापासून शौर्य, त्याग, भक्ती आणि शक्तीचे प्रतीक आहे. ध्वजावर चित्रित केलेले सूर्य चिन्ह ऊर्जा, प्रकाश आणि जीवन दर्शवते, तर त्याच्या मध्यस्थानी कोरलेले 'ॐ' हे सौर मंडळाचे पहिले आणि अंतिम उच्चारण आहे, जे आध्यात्मिक शक्ती आणि देवत्व दर्शवते. कचनारची एक प्रजाती, कोविदार वृक्ष हा अयोध्येचा राज्यवृक्ष आहे. भरत जेव्हा रामाला राजी करण्यासाठी चित्रकूटला गेला तेव्हा त्याच्या रथावर 'कोविदार' असा शिलालेख असलेला ध्वज होता, असे असंख्य संदर्भ आहेत. खरं तर, आज भारत केवळ आपल्या चेतना, मन आणि काळाला स्वतःच्या चेतनेशी जोडत नाही, तर भविष्यासाठी ऊर्जा आणि दिशा देखील निश्चित करत आहे. दिशा, चेतना आणि आदर्शांचा हा संगम असाधारण आहे. एकीकडे ते कल्याणकारी लोकपरंपरेचे बीज धारण करते, तर दुसरीकडे, त्याच्या आध्यात्मिक-सांस्कृतिक आदर्शांची आणि शौर्याचीही खोल जाणीव आहे. अयोध्या आता केवळ एक धार्मिक नगरी नव्हे, तर जागतिक स्तरावर भारताच्या सांस्कृतिक परंपरेची राजधानी म्हणून उदयास आली आहे. प्रभू रामचंद्रांच्या आदर्श नीतीनुसार जगाला मार्गदर्शन करण्याची भारताची क्षमता दर्शविणारा हा धर्मध्वज अनेक शतके अवकाशात दिमाखाने फडकत राहील, यात शंका नाही.