प्रतिनिधी: आता सर्वसामान्यांना दिलासा देण्यासाठी आरबीआय (Reserve Bank of India) ने मोठा निर्णय घेतला आहे. सेंट्रल बँकेने ४ ऑक्टोबरपासून त्याच दिवशी चेक क्लिअरन्स करण्याचे आदेश दिले आहेत. सुरूवातीच्या टप्प्यात एक दिवसात दुसऱ्या ट प्प्यात तीन तासांच्या चेक क्लिअरन्स करण्याचा निर्णय आरबीआयने घेतला. आगामी काळात दोन्ही टप्यात या आदेशाची अंमलबजावणी बँका करतील. बुधवारी रिझर्व्ह बँकेने एक अध्यादेश जारी करत चेक ट्रान्झकशन सिस्टिम (CTS) व एनपीसीआय (Nation al Payments Corporation of India NPCI) यांच्या उपक्रमात बँकांनी सहभागी होण्याचे निर्देश आरबीआयने दिले आहेत. त्यामुळे या नव्या पद्धतीने चेक व्यवहारांचा कारभार स्वच्छ पारदर्शक व जलद होऊ शकतो. एकाहून अधिक दिवस ग्राहकांना ताट कळत न ठेवता त्याच वेळी रिअल टाईम सेटलमेंट (RTS) आता शक्य होणार आहे. बँकांना संबंधित टप्प्याच्या सुरुवातीच्या तारखांपासून सतत क्लिअरिंगमध्ये सहभागी होण्यासाठी पूर्णपणे तयार राहण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.
दोन टप्प्यांत सीटीएसला सतत क्लिअरिंग आणि वसुलीनंतर सेटलमेंटमध्ये रूपांतरित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. "पहिला टप्पा ४ ऑक्टोबर २०२५ रोजी आणि दुसरा टप्पा ३ जानेवारी २०२६ रोजी अंमलात आणला जाईल," असे आरबीआयच्या निर्देशां मध्ये नमूद केले गेले आहे. ४ ऑक्टोबरपासून सुरू होणाऱ्या पहिल्या टप्प्यात सकाळी १० ते दुपारी ४ या वेळेत एकच चेक प्रेझेंटेशन सत्र असेल ज्या दरम्यान बँका सतत चेक स्कॅन करून क्लिअरिंग हाऊसला पाठवतील. क्लिअरिंग हाऊस चेक प्रतिमा नियमितप णे ड्रॉई बँकांना जारी करेल.ड्रॉई बँकांना हे चेक रिअल टाइममध्ये प्रक्रिया करणे आवश्यक असेल आणि तसेच लाभार्थीला त्याच दिवशी संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत क्रेडिट मिळावे लागेल. संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत पुष्टीकरण नसलेला कोणताही चेक मंजूर मानला जा ईल आणि सेटलमेंटसाठी समाविष्ट केला जाईल. दुसऱ्या टप्प्यात सिस्टम ३ जानेवारी २०२६ पासून समाप्ती वेळ म्हणून T+3 क्लिअर ताससह वेळेत बदलेल. बँकेत जमा झाल्यानंतर तीन तासांच्या आत प्राप्त झालेला चेक पुष्टीकरण (Confirmation) किंवा नाका रणे आवश्यक असणार आहे. निर्धारित वेळेत पुष्टीकरण नसलेले चेक सेटलमेंटसाठी मंजूर झाले आहेत असे मानले जातील असे आदेशात स्पष्ट केले गेले आहे.
सुधारित फ्रेमवर्क अंतर्गत, सेटलमेंट केले जाणार नाहीत चेक प्रेझेंटेशनवर आधारित परंतु प्राप्तीनुसार. दररोज सकाळी ११:०० वाजल्यापासून, पुष्टीकरण सत्राच्या समाप्तीपर्यंत सकारात्मक पुष्टीकरण आणि मान्य केलेल्या मंजुरींवर आधारित तासिक सेटलमेंट के ले जातील.नकारात्मक पुष्टीकरणासह परत आलेल्या चेकसाठी कोणत्याही नोंदी केल्या जाणार नाहीत. प्रत्येक सेटलमेंट सायकलनंतर, क्लिअरिंग हाऊस सादरीकरण करणाऱ्या बँकेला चेकच्या स्थितीबद्दल माहिती देईल. सादरीकरण करणाऱ्या बँकानंतर ग्राहकां च्या खात्यात ताबडतोब क्रेडिट करतील, तरीदेखील मानक सुरक्षा उपायांच्या अधीन राहून (Subject to Standards) सेटलमेंटनंतर एक तासाच्या नंतर नाही असे म्हटले गेले आहे. आरबीआयने सर्व बँकांना चेक क्लिअरिंग प्रक्रियेतील आगामी बदलांबद्दल ग्राह कांना चांगली माहिती असल्याची खात्री करण्याचेही निर्देश दिले आहेत हे आदेशात स्पष्ट झाले.
याशिवाय आरबीआयने चेक क्लिअरिंग जलद, अधिक पारदर्शक आणि ग्राहक-अनुकूल बनवण्याचे उद्दिष्ट ठेवते, जे पारंपारिक बॅच-आधारित चेक क्लिअरिंग सिस्टमपासून रिअल-टाइम सेटलमेंट कार्यक्षमतेकडे नेलेले एक विशेष पाऊल आहे असे म्हटले तर वा वगे ठरणार नाही.