डॉ. सर्वेश सुहास सोमण
शेअर बायबॅक ज्याला शेअर रीपर्चेस असेही म्हणतात. ही एक प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे कंपनी तिच्या विद्यमान शेअरहोल्डर्सकडून रोख रक्कम देऊन त्याचे शेअर्स खरेदी करते. यशस्वी शेअर बायबॅकमुळे बाजारात शिल्लक असलेल्या शेअर्सची संख्या कमी होते हे इनिशियल पब्लिक ऑफरिंग (आयपीओ) (IPO) च्या अगदी विरुद्ध असते.
भारतात शेअर बायबॅक कसे काम करते?
घोषणा :
कंपनी आपले शेअर्स परत खरेदी करण्याच्या इराद्याची सार्वजनिक घोषणा करते, तसेच बायबॅक करायच्या शेअर्सची संख्या आणि किंमत हे सांगते.
मंजुरी :
त्यानंतर बायबॅक प्रस्ताव संचालक मंडळाकडे मंजुरीसाठी पाठवला जातो. संचालक मंडळाने मंजुरी दिल्यानंतर, हा प्रस्ताव भागधारकांकडे त्यांच्या मंजुरीसाठी पाठवला जातो.
टेंडर ऑफर किंवा ओपन मार्केट
आवश्यक मंजुरी मिळाल्यानंतर, कंपनी बायबॅकसाठी रेकॉर्ड तारीख देते. कंपनीच्या रेकॉर्ड तारखेला पुस्तकात दिसणारे सर्व भागधारक ऑफरमध्ये सहभागी होण्यास पात्र असतील.
कंपनीच्या धोरणानुसार शेअर बायबॅक टेंडर ऑफरद्वारे किंवा खुल्या बाजाराद्वारे केले जाते. निविदा ऑफरमध्ये, कंपनी एका विशिष्ट किंमतीला शेअर्स खरेदी करण्याची ऑफर देते. शेअरहोल्डर्सना बायबॅक अधिक आकर्षक बनवण्यासाठी ही ऑफर किंमत सहसा सध्याच्या बाजारभावापेक्षा जास्त ठेवली जाते. खुल्या बाजारातून खरेदी करताना, कंपनी एका निश्चित कालावधीत थेट बाजारातून शेअर्स खरेदी करते.
शेअर्स बायबॅक करण्याची कारणे कोणती?
अतिरिक्त रोख : शेअर्स बायबॅक करण्याचे मुख्य कारण म्हणजे जास्तीची निष्क्रिय रोख रक्कम उपलब्ध असणे. जर एखाद्या कंपनीकडे जास्त रोख रक्कम असेल परंतु गुंतवणूक किंवा वाढीच्या संधी मर्यादित असतील तर ती तिच्या विद्यमान भागधारकांकडून तिचे शेअर्स पुन्हा खरेदी करण्याचा पर्याय निवडू शकते.
मालकीचे एकत्रीकरण: शेअर्स बायबॅक करण्याचे आणखी एक मुख्य कारण म्हणजे कंपनीवरील प्रमुख भागधारकांचे नियंत्रण आणि मालकी वाढवणे. शेअर बायबॅकमुळे एकूण थकबाकी असलेल्या शेअर्सची संख्या कमी होते, ज्यामुळे बायबॅक ऑफरमध्ये सहभागी न होणाऱ्या शेअरहोल्डर्सचा मालकी हिस्सा वाढतो.
प्रति शेअर कमाई (ईपीएस) (EPS) वाढवणे: थकबाकी असलेल्या शेअर्सची संख्या कमी करून शेअर बायबॅक ऑफर मालमत्तेवर परतावा (आरओए) (ROA) आणि प्रति शेअर कमाई (ईपीएस) (EPS) वाढवू शकतात. ज्यामुळे बाजार मूल्य वाढेल.
शेअर बायबॅकचा काय परिणाम होतो? : शेअर बायबॅकचा परिणाम दूरगामी असतो आणि तो असे करण्याचा निर्णय घेणाऱ्या कंपन्यांवर आणि त्यांच्या भागधारकांवरही परिणाम करतो.
चांगले आर्थिक गुणोत्तर
शेअर बायबॅकचा सर्वात महत्त्वाचा फायदा म्हणजे कंपनीच्या आर्थिक गुणोत्तरात सुधारणा. शेअर बायबॅकमुळे एकूण थकबाकी असलेल्या शेअर्समध्ये घट झाल्यामुळे, प्रति शेअर कमाई (ईपीएस) (EPS) आणि मालमत्तेवरील परतावा (आरओए) (ROA) पासून इक्विटीवरील परतावा (आरओई) (ROE) पर्यंत बहुतेक प्रमुख आर्थिक गुणोत्तरांमध्ये सुधारणा दिसून येते.
राखीव रकमेत घट : सूचीबद्ध कंपन्या अनेकदा त्यांच्या संचित आर्थिक राखीव निधीचा वापर करून शेअर बायबॅकसाठी निधी देतात. यामुळे उपलब्ध निधी कमी होतो आणि कंपन्यांची अधिक उत्पादक प्रयत्नांमध्ये गुंतवणूक करण्याची क्षमता मर्यादित होते.
भागधारकांसाठी सुलभ निर्गमन
शेअर बायबॅकमध्ये भाग घेणाऱ्या भागधारकांना तत्काळ रोख मोबदला मिळतो जो बहुतेकदा बाजार देत असलेल्या मोबदल्यापेक्षा जास्त असतो.
दीर्घकालीन संपत्ती निर्मितीत वाढ
शेअर बायबॅकचा आणखी एक मोठा परिणाम म्हणजे कंपन्यांमध्ये त्यांची गुंतवणूक टिकवून ठेवण्याचा पर्याय निवडणाऱ्या भागधारकांसाठी दीर्घकालीन संपत्ती निर्मितीची क्षमता वाढते. प्रमुख आर्थिक गुणोत्तरांमध्ये वाढ आणि अवमूल्यनाची चिन्हे कंपनीच्या बाजार मूल्यावर लक्षणीय सकारात्मक परिणाम करू शकतात, ज्याचा फायदा भागधारकांना होऊ शकतो. शेअर्सच्या बायबॅकवरून असे दिसून येते की कंपनीला तिच्या आर्थिक आरोग्याबद्दल आणि भविष्यातील वाढीच्या शक्यतांबद्दल विश्वास आहे. यामुळे कंपनीत गुंतवणूक करण्यासाठी अधिक गुंतवणूकदार येण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे शेअरची किंमत आणखी वाढू शकते.
(सूचना: लेखकाची तसेच त्यांच्या जवळच्या नातेवाईकांची लेखात सुचवित असलेल्या कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये कोणतीही गुंतवणूक नाही किंवा सुचविलेल्या कंपन्यांशी लेखकाचा कुठलाही संबंध नसून कंपनीकडून कोणतेही मानधन किंवा भेटवस्तू घेतलेली नाही)
samrajyainvestments@
gmail.com