दिवाळी हा हिंदू धर्मातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या सणांपैकी एक आहे. दिवाळीच्या सणाला सुरुवात होण्यापूर्वी घराघरांत स्वच्छता, सजावट आणि फराळाची तयारी केली जाते. दिवाळीच्या पाच दिवसांच्या उत्सवात धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, पाडवा आणि भाऊबीज या सणांना विशेष महत्त्व आहे. यापैकी नरक चतुर्दशीला छोटी दिवाळी असेही म्हटले जाते. या दिवशी अभ्यंगस्नान, दिव्यांची रोषणाई आणि धार्मिक विधी करण्याची परंपरा आहे. मात्र, छोटी दिवाळी नेमकी का साजरी केली जाते? या दिवसाचा भगवान श्रीकृष्णाशी काय संबंध आहे? जाणून घेऊया.(Choti Diwali)

छोटी दिवाळी म्हणजे काय?

दिवाळीच्या मुख्य सणाच्या आधी येणाऱ्या नरक चतुर्दशीला छोटी दिवाळी म्हटले जाते. हिंदू पंचांगानुसार आश्विन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी तिथीला हा दिवस साजरा केला जातो. काही ठिकाणी या दिवसाला नरक चौदस, रूप चौदस किंवा काली चौदस असेही म्हटले जाते.महाराष्ट्रात या दिवशी पहाटे लवकर उठून अभ्यंगस्नान करण्याला विशेष महत्त्व आहे. घरातील प्रत्येक सदस्याला तेल आणि उटणे लावून स्नान घालण्याची परंपरा अनेक कुटुंबांमध्ये आजही जपली जाते. दिवाळीच्या आनंदाची सुरुवात या दिवसापासून होते.

https://www.prahaar.in/2026/11/06/if-ajit-pawar-wished-both-ncp-factions-would-have-united-sunil-tatkare-statement-maharashtra-politics/

नरक चतुर्दशी साजरी करण्यामागील पौराणिक कथा

पौराणिक कथेनुसार, प्राग्ज्योतिषपूर येथे नरकासुर नावाचा एक शक्तिशाली असुर राज्य करत होता. त्याने आपल्या शक्तीच्या जोरावर देवता आणि सामान्य लोकांना त्रास देण्यास सुरुवात केली होती. त्याच्या अत्याचारांमुळे सर्वजण त्रस्त झाले होते. नरकासुराने अनेक राजकन्यांना बंदिवासात ठेवले होते. त्याच्या वाढत्या अत्याचारांमुळे देवतांनी भगवान श्रीकृष्णाकडे मदतीची विनंती केली. त्यानंतर भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध करून त्याच्या बंदिवासात असलेल्या राजकन्यांची सुटका केली, अशी पौराणिक मान्यता आहे. नरकासुराचा वध झाल्यामुळे लोकांना त्याच्या अत्याचारातून मुक्तता मिळाली. या विजयाच्या आनंदात लोकांनी दिवे लावून आनंद साजरा केला. त्यामुळे या दिवसाला नरक चतुर्दशी म्हणून ओळखले जाऊ लागले.(Narak Chaturdashi)

अभ्यंगस्नानाला का आहे विशेष महत्त्व?

महाराष्ट्रात नरक चतुर्दशीच्या दिवशी अभ्यंगस्नान करण्याची परंपरा अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. या दिवशी पहाटे सूर्योदयापूर्वी उठून शरीराला तेल लावले जाते. त्यानंतर उटणे लावून स्नान केले जाते. अभ्यंगस्नानाला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. या परंपरेमागे शरीराची स्वच्छता, आरोग्याची काळजी आणि नव्या उत्साहाने दिवसाची सुरुवात करण्याची भावना आहे. स्नानानंतर नवीन किंवा स्वच्छ कपडे परिधान केले जातात. घरातील ज्येष्ठ मंडळी लहान मुलांना अभ्यंगस्नान घालतात. त्यामुळे कुटुंबातील सर्व सदस्य एकत्र येऊन सणाचा आनंद घेतात.

अभ्यंगस्नानात उटण्याचा वापर का केला जातो?

अभ्यंगस्नानाच्या वेळी उटण्याचा वापर करण्याची जुनी परंपरा आहे. पूर्वीपासून नैसर्गिक घटकांपासून उटणे तयार केले जात असे. त्यामध्ये चंदन, हळद, बेसन आणि सुगंधी वनस्पतींचा वापर केला जातो. उटण्यामुळे त्वचेची स्वच्छता होण्यास मदत होते. पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेल्या उटण्याला दिवाळीच्या अभ्यंगस्नानात विशेष स्थान आहे. आज बाजारातही वेगवेगळ्या प्रकारचे सुगंधी उटणे उपलब्ध आहेत.(Narakasur Vadh)

https://www.prahaar.in/2026/11/06/a-speed-five-times-greater-than-the-speed-of-sound-indias-hypersonic-technology-is-the-talk-of-the-world/

यमदीपदान म्हणजे काय?

नरक चतुर्दशीच्या दिवशी यमदीपदान करण्याचीही परंपरा आहे. यमदीपदान म्हणजे यमदेवाच्या नावाने दिवा लावणे. धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी दिवा लावल्याने कुटुंबातील सदस्यांचे अकाली मृत्यूपासून रक्षण होते आणि त्यांना दीर्घायुष्य लाभते, अशी श्रद्धा आहे. काही भागांमध्ये घराच्या मुख्य दरवाजाबाहेर किंवा घराबाहेरील दक्षिण दिशेला दिवा लावण्याची पद्धत आहे. या परंपरेला धार्मिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व दिले जाते.

छोटी दिवाळीला दिवे आणि पणत्या का लावतात?

दिवाळी हा प्रकाशाचा सण म्हणून ओळखला जातो. छोटी दिवाळीच्या दिवशीही घराच्या अंगणात, खिडक्यांमध्ये, तुळशीजवळ आणि मुख्य प्रवेशद्वारावर पणत्या लावल्या जातात. हिंदू धर्मात दिव्याला शुभतेचे आणि सकारात्मकतेचे प्रतीक मानले जाते. दिव्याचा प्रकाश अंधार दूर करण्याबरोबरच जीवनातील अज्ञान आणि नकारात्मकतेवर मात करण्याचा संदेश देतो. त्यामुळे छोटी दिवाळीच्या दिवशी घरात दिवे लावून आनंद आणि उत्साहाचे वातावरण निर्माण केले जाते.

छोटी दिवाळीला कोणत्या देवतांची पूजा केली जाते?

नरक चतुर्दशीच्या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाची पूजा करण्याला विशेष महत्त्व आहे. नरकासुराचा वध करून लोकांना त्याच्या अत्याचारातून मुक्त करणाऱ्या श्रीकृष्णाचे स्मरण केले जाते. काही परंपरांमध्ये माता कालीची पूजा केली जाते. विशेषतः पश्चिम बंगाल आणि काही पूर्व भारतीय भागांमध्ये या दिवसाला काली चौदस असेही म्हटले जाते. वेगवेगळ्या प्रदेशांनुसार या दिवसाच्या पूजा आणि धार्मिक विधींमध्ये फरक आढळतो.(Lord Krishna)

छोटी दिवाळी आणि मोठी दिवाळी यामध्ये काय फरक आहे?

छोटी दिवाळी आणि मुख्य दिवाळी या दोन्ही दिवसांना वेगवेगळे धार्मिक महत्त्व आहे. छोटी दिवाळी नरक चतुर्दशी म्हणून साजरी केली जाते. या दिवशी अभ्यंगस्नान, यमदीपदान आणि भगवान श्रीकृष्णाचे स्मरण केले जाते.तर मुख्य दिवाळी म्हणजे लक्ष्मीपूजनाचा दिवस. या दिवशी माता लक्ष्मी आणि भगवान गणेशाची पूजा केली जाते. घरात सुख, समृद्धी आणि भरभराट नांदावी, अशी प्रार्थना केली जाते. दोन्ही दिवस दिवाळीच्या उत्सवातील महत्त्वाचे भाग आहेत.