मुंबई : दिवाळी म्हटली की घराघरांत पणत्या, दिवे आणि रोषणाईची लगबग सुरू होते. पारंपरिक पद्धतीने मातीच्या पणत्यांमध्ये तेल किंवा तूप टाकून वात लावली जाते. मात्र, बदलत्या तंत्रज्ञानासोबत आता दिवाळीच्या पणत्याही स्मार्ट झाल्या आहेत. बाजारात सध्या पाण्याने पेटणाऱ्या इलेक्ट्रिक पणत्यांची मोठी चर्चा आहे. या पणत्यांमध्ये ना तेल टाकावे लागते, ना कापसाची वात लावावी लागते. विशेष म्हणजे, यांना सुरू करण्यासाठी कोणतेही बटणही नसते. फक्त एक चमचा पाणी टाकताच या पणत्या आपोआप उजळतात. पाण्यामुळे इलेक्ट्रॉनिक वस्तू खराब होतात, असा सर्वसाधारण समज असताना या पणत्या मात्र पाण्याच्या मदतीनेच कशा पेटतात, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. यामागे एक छोटेसे पण रंजक इलेक्ट्रॉनिक तंत्रज्ञान काम करते.

छोट्याशा पणतीमध्ये दडलेले असते इलेक्ट्रॉनिक सर्किट

पाण्याने पेटणाऱ्या या इलेक्ट्रिक पणतीमध्ये कोणतीही मोठी यंत्रणा नसते. त्यामध्ये एक छोटे इलेक्ट्रॉनिक सर्किट बसवलेले असते. पणतीच्या मध्यभागी एक छोटी LED लाइट असते. या LED च्या बाजूला धातूचे दोन छोटे पॉइंट्स म्हणजेच पिन्स असतात. तांत्रिक भाषेत त्यांना इलेक्ट्रोड किंवा वॉटर सेन्सर असे म्हटले जाते. या पणतीच्या खालच्या बाजूला घड्याळात वापरल्या जाणाऱ्या बटन सेलसारखी छोटी बॅटरी बसवलेली असते. पणती कोरडी असताना बॅटरीपासून LED पर्यंतचे विद्युत सर्किट पूर्ण होत नाही. कारण दोन मेटल पिन्समध्ये संपर्क नसतो. या स्थितीला इलेक्ट्रॉनिक्सच्या भाषेत ‘ओपन सर्किट’ म्हणतात. त्यामुळे बॅटरीमध्ये ऊर्जा असूनही LED सुरू होत नाही.

https://www.prahaar.in/2026/11/03/whatsapp-to-introduce-new-smart-text-action-feature-tasks-ranging-from-handling-phone-numbers-to-addresses-will-become-easier/

पाण्यातील मिनरल्स तयार करतात विजेचा मार्ग

पणतीमध्ये पाणी टाकल्यानंतर प्रत्यक्ष प्रक्रिया सुरू होते. आपल्या घरात वापरल्या जाणाऱ्या सामान्य पाण्यामध्ये कॅल्शियम, मॅग्नेशियम आणि सोडियम यांसारखी खनिजे विरघळलेली असतात. विज्ञानाच्या भाषेत या घटकांच्या विद्युतभारित कणांना ‘आयन्स’ म्हणतात.जेव्हा पणतीमध्ये पाणी टाकले जाते, तेव्हा हे पाणी दोन्ही धातूच्या पिन्सच्या संपर्कात येते. पाण्यातील विरघळलेले आयन्स या दोन पिन्समध्ये विद्युत प्रवाह जाण्यासाठी मार्ग तयार करण्यास मदत करतात. त्यामुळे सर्किट पूर्ण होण्याची प्रक्रिया सुरू होते.

ट्रान्झिस्टरमुळे LED होते सुरू

पाण्याच्या माध्यमातून मिळणारा विद्युत सिग्नल अतिशय कमी असतो. त्यामुळे तो थेट LED सुरू करण्यासाठी पुरेसा नसतो. ही अडचण दूर करण्यासाठी पणतीमध्ये एक छोटे ट्रान्झिस्टर बसवलेले असते.हे ट्रान्झिस्टर स्विचप्रमाणे काम करते. पाण्याच्या संपर्कामुळे तयार होणारा हलका विद्युत सिग्नल मिळताच ट्रान्झिस्टर सक्रिय होते आणि बॅटरीमधील ऊर्जा LED पर्यंत पोहोचवण्याचा मार्ग सुरू करते. परिणामी, पणतीतील LED उजळते आणि पाणी टाकताच दिवा पेटल्यासारखा प्रकाश दिसू लागतो.

पारंपरिक पणतीला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड

पारंपरिक मातीच्या पणत्यांना आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक तंत्रज्ञानाची जोड देणारा हा प्रयोग सध्या आकर्षणाचा विषय ठरत आहे. तेल, वात किंवा माचिस न वापरता केवळ पाण्याच्या संपर्काने प्रकाश देणारी ही पणती तंत्रज्ञानातील एक रंजक उदाहरण आहे. मात्र, या पणत्यांमध्ये प्रत्यक्ष प्रकाश निर्माण करण्यासाठी पाण्याचा वापर इंधन म्हणून होत नाही. त्यातील LED ला ऊर्जा बॅटरीतून मिळते आणि पाणी केवळ सर्किट सक्रिय करण्यासाठी मदत करते. त्यामुळे दिसायला साधी वाटणारी ही इलेक्ट्रिक पणती प्रत्यक्षात छोट्या इलेक्ट्रॉनिक यंत्रणेवर काम करते.