दिवाळी म्हटलं की आकाशात चमकणारे रंगीबेरंगी फटाके, रोषणाई आणि आतिशबाजी डोळ्यांसमोर येते. फटाके फुटल्यानंतर आकाशात लाल, हिरवा, निळा, पिवळा आणि जांभळा असे विविध रंग पाहायला मिळतात. मात्र हे रंग नेमके तयार कसे होतात? फटाके फुटताना केवळ प्रकाश आणि आवाज निर्माण होत नाही, तर त्यामागे विज्ञानातील एक महत्त्वाची प्रक्रिया कार्यरत असते. फटाक्यांमधील वेगवेगळ्या रंगांमागे रासायनिक विज्ञान आणि प्रकाशाचे तत्त्व दडलेले आहे.

फटाक्यांमध्ये रंग कसे तयार होतात?

फटाक्यांमध्ये दिसणारे विविध रंग हे त्यामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विशिष्ट रासायनिक मिश्रणामुळे तयार होतात. या संयुगांमध्ये वेगवेगळ्या धातूंचे घटक असतात. फटाके पेटल्यानंतर निर्माण होणाऱ्या उष्णतेमुळे या घटकांमधील तरंगाच्या लांबीमुळे अणूंना ऊर्जा मिळते. त्यामुळे अणूंमधील इलेक्ट्रॉन उच्च ऊर्जा पातळीवर जातात. त्यानंतर ते पुन्हा मूळ ऊर्जा पातळीवर येताना विशिष्ट तरंगलांबीचा प्रकाश बाहेर टाकतात. याच प्रकाशामुळे आपल्याला वेगवेगळे रंग दिसतात. प्रत्येक घटकाची प्रकाश उत्सर्जित करण्याची पद्धत वेगळी असल्यामुळे रंगांमध्येही फरक दिसतो.(CHEMISTRY OF FIREWORKS)

https://www.prahaar.in/2026/11/01/onion-garlic-paste-myth-busted-effective-preventative-measures-and-remedies-to-keep-snakes-away-from-your-home/

लाल रंगामागचं विज्ञान काय?

फटाक्यांमध्ये दिसणारा लाल रंग प्रामुख्याने स्ट्रॉन्शियमसारख्या धातूंच्या संयुगांमुळे तयार होतो. या संयुगांमधून विशिष्ट प्रकारचा प्रकाश बाहेर पडतो. त्यामुळे आकाशात लालसर आणि उठावदार चमक दिसते. काही वेळा लिथियमच्या संयुगांचाही लाल रंग निर्माण करण्यासाठी उपयोग केला जातो.(SCIENCE OF FIRECRACKERS)

हिरवा रंग कसा तयार होतो?

फटाक्यांमधील हिरव्या रंगामागे बेरियम या धातूच्या संयुगांची भूमिका असते. उष्णतेमुळे या संयुगांमधील अणूंना ऊर्जा मिळते आणि ते विशिष्ट तरंगलांबीचा हिरवा प्रकाश उत्सर्जित करतात. त्यामुळे फटाके फुटल्यानंतर आकाशात हिरव्या रंगाची रोषणाई पाहायला मिळते.

निळ्या रंगामागचं विज्ञान

फटाक्यांमध्ये निळा रंग तयार करणे हे तुलनेने अधिक आव्हानात्मक मानले जाते. यासाठी तांब्याच्या काही संयुगांचा वापर केला जातो. उष्णतेमुळे त्यांच्याकडून निळसर प्रकाश उत्सर्जित होतो. मात्र या रंगासाठी योग्य तापमान आणि रासायनिक परिस्थिती महत्त्वाची असते. त्यामुळे निळ्या रंगाची आतिशबाजी तयार करणे अधिक गुंतागुंतीचे असते.

https://www.prahaar.in/2026/11/01/ujjain-hotel-tragedy-four-workers-die-due-to-toxic-gas-leak-while-cleaning-tank-sparks-panic-in-the-area/

पिवळा आणि केशरी रंग कसे तयार होतात?

फटाक्यांमधील पिवळा रंग प्रामुख्याने सोडियमच्या संयुगांमुळे तयार होतो. सोडियममुळे तीव्र पिवळा प्रकाश दिसतो. तर केशरी रंगासाठी कॅल्शियमच्या संयुगांचा उपयोग केला जातो. त्यामुळे आतिशबाजीमध्ये पिवळ्या आणि केशरी रंगांची सुंदर छटा पाहायला मिळते.(CHEMICALS USED IN FIREWORKS)

जांभळा रंग कसा तयार होतो?

जांभळा रंग हा अनेकदा लाल आणि निळ्या रंगांच्या प्रकाशाच्या एकत्रित परिणामातून तयार होतो. त्यामुळे आकाशात जांभळ्या रंगाची आकर्षक छटा दिसू शकते.

फटाक्यांच्या रंगांमागे आहे प्रकाशाचे विज्ञान

फटाक्यांमधील रंग हे केवळ सजावटीसाठी नसून त्यामागे अणूंची ऊर्जा, इलेक्ट्रॉनची हालचाल आणि प्रकाश उत्सर्जन यांसारख्या वैज्ञानिक प्रक्रिया आहेत. प्रत्येक धातूच्या संयुगाची स्वतःची विशिष्ट प्रकाश उत्सर्जित करण्याची क्षमता असते. त्यामुळेच वेगवेगळ्या फटाक्यांमधून वेगवेगळे रंग निर्माण होतात. अशा प्रकारे दिवाळीत आकाशात दिसणारी रंगांची आतिशबाजी ही विज्ञान आणि प्रकाशाचा सुंदर मिलाफ आहे.

दिवाळी साजरी करताना आरोग्याची ही तितकीच काळजी घ्यावी

दिवाळीचा आनंद घेताना स्वतःच्या आणि इतरांच्या आरोग्याची काळजी घेणे गरजेचे आहे. फटाक्यांच्या धुरापासून शक्य तितके दूर राहावे. लहान मुलांना फटाके पेटवण्यापासून दूर ठेवावे. डोळ्यांना किंवा त्वचेला त्रास झाल्यास दुर्लक्ष करू नये. श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास वैद्यकीय मदत घ्यावी. तसेच फटाक्यांचा वापर कमी करून दिवे, आकाशकंदील आणि इतर सजावटीच्या माध्यमातूनही दिवाळीचा आनंद घेता येतो. दिवाळी हा आनंदाचा आणि प्रकाशाचा सण आहे. त्यामुळे हा सण साजरा करताना पर्यावरण त्रास होणार नाही ना आणि आपले आरोग्य ही चांगले राहील याची काळजी घ्यावी.