दैनंदिन जीवनात वापरल्या जाणाऱ्या अंकांमध्ये शून्य (Zero) हा सर्वात महत्त्वाचा अंक मानला जातो. बँकिंग (Banking), संगणक (Computer), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI), अंतराळ संशोधन (Space Research) आणि आधुनिक तंत्रज्ञान (Technology) यांचा पाया शून्यावरच उभा आहे. मात्र, दगडावर कोरलेल्या शून्याचा (Zero) जगातील सर्वात जुना पुरावा भारतातील एका प्राचीन मंदिरात आढळतो, ही बाब अनेकांना माहिती नाही. मध्य प्रदेशातील (Madhya Pradesh) ग्वाल्हेर (Gwalior) येथे असलेल्या चतुर्भुज मंदिराचा (Chaturbhuj Temple) हा ऐतिहासिक वारसा आजही जगाचे लक्ष वेधून घेतो.
मध्य प्रदेशातील ऐतिहासिक ग्वाल्हेर किल्ल्याच्या (Gwalior Fort) परिसरात असलेले चतुर्भुज मंदिर हे भारतातील अत्यंत महत्त्वाचे प्राचीन हिंदू मंदिर आहे. इतिहासकारांच्या मते, या मंदिराची उभारणी इ.स. ८७५ ते ८७६ दरम्यान गुर्जर-प्रतिहार (Gurjara-Pratihara) राजवटीत झाली. हे मंदिर भगवान विष्णूच्या (Lord Vishnu) चतुर्भुज रूपाला समर्पित आहे. मात्र, या मंदिराची खरी ओळख त्याच्या भिंतीवरील शिलालेखामुळे (Inscription) निर्माण झाली आहे. याच शिलालेखात आधुनिक गोलाकार शून्याचा (Zero) सर्वात जुना लिखित पुरावा आढळतो.
https://prahaar.in/2026/07/24/floodwaters-reach-the-face-of-the-dutondya-maruti-idol/
मंदिराच्या भिंतीवर संस्कृत (Sanskrit) भाषेतील एक शिलालेख कोरलेला आहे. या शिलालेखात जमीनदान (Land Grant) आणि फुलांच्या माळांसाठी (Flower Garlands) दिलेल्या दानाची नोंद आहे. त्यामध्ये २७० आणि ५० अशा संख्यांचा उल्लेख असून, त्यातील शून्याचा आकार आजच्या ‘०’ प्रमाणेच गोलाकार दिसतो. त्यामुळे हा दगडावर कोरलेल्या शून्याचा (Zero) सर्वात जुना ऐतिहासिक पुरावा मानला जातो. गणिताच्या (Mathematics) इतिहासातील हा एक अमूल्य ठेवा मानला जातो.
शून्य (Zero) हा केवळ एक अंक नसून दशांश स्थानमूल्य पद्धतीचा (Decimal Place Value System) पाया आहे. शून्याशिवाय मोठ्या संख्या लिहिणे, गणिती (Mathematical) गणना करणे किंवा आधुनिक संगणकीय (Computing) प्रणाली विकसित करणे जवळपास अशक्य आहे. बीजगणित (Algebra), संगणक प्रोग्रामिंग (Computer Programming), डिजिटल तंत्रज्ञान (Digital Technology), बँकिंग (Banking) आणि अंतराळ संशोधन (Space Research) यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये शून्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
शून्याचा (Zero) उगम आणि त्याचा विकास हा भारताशी जोडलेला असल्याचे अनेक ऐतिहासिक पुरावे सांगतात. ग्वाल्हेरमधील चतुर्भुज मंदिरातील हा शिलालेख त्या इतिहासाची साक्ष देतो. त्यामुळे हे मंदिर केवळ धार्मिक (Religious) स्थळ नसून गणित, इतिहास (History) आणि भारतीय ज्ञानपरंपरेचे (Indian Knowledge Tradition) जागतिक महत्त्व अधोरेखित करणारा अमूल्य वारसा मानला जातो.