मुंबई : पावसाळा सुरू होताच निसर्ग हिरवागार होतो, मात्र त्याचवेळी विषारी सापांचा (Poisonous Snakes) वावरही मोठ्या प्रमाणात वाढतो. मुसळधार पावसामुळे (Heavy Rainfall) बिळांमध्ये पाणी शिरल्याने अनेक साप सुरक्षित आश्रयाच्या शोधात शेतांमध्ये, मानवी वस्त्यांमध्ये आणि घरांच्या परिसरात येतात. त्यामुळे या काळात विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

https://prahaar.in/2026/07/10/fifa2026dont-touch-me-roberto-lopez-opens-up-about-the-viral-clash-with-messi/

1. इंडियन कोबरा (Indian Cobra) – नाग

भारतात सर्वाधिक परिचित असलेला नाग (Indian Cobra) फणा (Hood) काढण्याच्या वैशिष्ट्यासाठी ओळखला जातो. पावसाळ्यात हा साप शेत, झुडपे, नाले आणि काहीवेळा घरांमध्येही आढळू शकतो. याचे विष मज्जासंस्थेवर (Nervous System) परिणाम करते. वेळेत उपचार (Treatment) न मिळाल्यास श्वसनक्रिया (Respiration) बंद पडण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो.

2. कॉमन क्रेट (Common Krait) – मण्यार

मण्यार (Common Krait) हा प्रामुख्याने रात्री (Nocturnal Snake) सक्रिय असणारा साप आहे. त्याच्या शरीरावर काळ्या किंवा गडद निळ्या रंगावर पांढऱ्या पट्ट्या (White Bands) असतात. या सापाच्या दंशानंतर सुरुवातीला वेदना कमी जाणवत असल्याने अनेकांना साप चावल्याचे समजत नाही. मात्र त्याचे विष शरीरात पक्षाघात (Paralysis) निर्माण करू शकते.

3. रसेल वाइपर (Russell’s Viper) – घोणस

घोणस (Russell’s Viper) हा जाड शरीरयष्टीचा आणि अत्यंत विषारी साप आहे. धोका जाणवल्यास तो मोठा फुत्कार (Hissing Sound) सोडतो. या सापाच्या विषामुळे अंतर्गत रक्तस्त्राव (Internal Bleeding), रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेत (Blood Clotting) बिघाड आणि मूत्रपिंड निकामी (Kidney Failure) होण्याचा धोका असतो.

4. सॉ-स्केल्ड वाइपर (Saw-scaled Viper) – फुरसे

फुरसे (Saw-scaled Viper) आकाराने लहान असला तरी अत्यंत आक्रमक (Aggressive) मानला जातो. त्याच्या अंगावरील करवतीसारखे खवले (Saw-like Scales) एकमेकांवर घासल्याने विशिष्ट आवाज निर्माण होतो. या सापाच्या दंशामुळे रक्ताच्या गाठी (Blood Clots) तयार होणे, गंभीर रक्तस्त्राव आणि मूत्रपिंड निकामी होण्याचा धोका वाढतो.

भारतात सापदंशाच्या (Snakebite Cases) सुमारे ९० टक्के गंभीर घटनांसाठी इंडियन कोबरा (Indian Cobra), कॉमन क्रेट (Common Krait), रसेल वाइपर (Russell’s Viper) आणि सॉ-स्केल्ड वाइपर (Saw-scaled Viper) हे चार साप जबाबदार असल्याचे मानले जाते. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार, या चार सापांच्या विषावर उपलब्ध असलेले अँटी-स्नेक व्हेनम (Anti-Snake Venom – ASV) हे योग्य वेळी दिल्यास अनेक प्रकरणांमध्ये प्रभावी ठरते.

पावसाळ्यात सापांपासून बचावासाठी महत्त्वाचे उपाय

• घराच्या आजूबाजूचा परिसर स्वच्छ (Clean Surroundings) ठेवा.
• रात्री बाहेर पडताना टॉर्च (Torch) वापरा.
• शेतात किंवा गवताळ भागात काम करताना बूट (Boots) आणि हातमोजे (Gloves) वापरा.
• साप दिसल्यास त्याला पकडण्याचा प्रयत्न करू नका.
• साप चावल्यास कोणतेही घरगुती उपाय (Home Remedies) न करता तातडीने जवळच्या रुग्णालयात (Hospital) जाऊन उपचार घ्या.