ऋतुराज  केळकर

“शिशिर फुंकरीच्या... आठवणीत...
सावळ्या देहाच्या शिल्पातील देहशाल...
कर्माची रंगधून विदग्ध होऊन...
मनाच्या मयसभेत...
द्रौपदीच्या अवहेलनेत...
पाषाण झाली...”

माझ्या आईच्या, म्हणजेच श्री स्वामी समर्थांच्या अक्कलकोटच्या त्या परमपूज्य वटवृक्षाच्या झाडापासून बनलेल्या पादुका माझ्या घरी कायमच्या वास्तव्याला येणार या नुसत्या बातमीनेच साताजन्माचे पारणे फिटल्यासारखे मला वाटले आणि मग कर्माच्या दुधारी बंदिशीत सापडलेल्या माझ्या मनाने माझ्या मोरपंखी लेखणीने परत एकदा जीवाशिवाशी अनुसंधान जुळवण्याचा प्रयत्न करताना हे शब्द झरझर कागदावर उमटले.पूर्वीच्या काळी पाप-पुण्याचा हिशोब जन्मजन्मांतरी होत असे, पण कलियुगात कर्माचा वेग प्रचंड आहे. आज केलेलं वाईट उद्या परत येतं, शिक्षा व्याजासकट याच जन्मात मिळते. प्राब्धनाची गोंदणवाट ही कातड्यावर कोरलेल्या भूजपत्रासारखी असते कपाळावर सटवाईने कोरलेली. मग धीरूभाई अंबानी असो अगर रस्त्यावरचा भिकारी, कर्माचा हिशोब कोणालाही चुकत नाही.

दान, पूजा, मंदिरं याला ब्रह्मांड फक्त हेतूच्या चष्म्यातून पाहतं. स्वार्थी हेतू शून्यात जमा होतो, नि:स्वार्थ भावनेतून दिलेली भाकरी संकटं दूर करते. वासनेने किंवा षडरिपुंनी बरबटलेले आजच्या जगात अत्यंत सुखी दिसतात, पण ते फक्त जुन्या पुण्यसंचयाचा खर्च करत असतात. तो संपला की विनाश सुरू होतो. जुना पुण्यसंचय संपताच जीवनातली खरी कसोटी सुरू होते आणि त्या कसोटीतच नात्यांचा हिशोब चुकता करावा लागतो. सुखाच्या आभासामागे लपलेले दुःख बहुधा नात्यांच्या गुंत्यातून उगम पावते. सर्वात खोल जखमा जवळचेच करतात मित्र, भावंडं, जोडीदार की जे मागील जन्मातील कर्मखाते चुकते करायला आलेले असतात. सुकर्माच्या पुनर्निर्मितीकरिता जो आकांतवैभवी कल्लोळ चालतो, त्यात हिंसा आणि क्रौर्य संभवतच नाही. तो कल्लोळ आत्म्याच्या शुद्धीकरणाचा असतो. स्वप्न बांधणीच्या साक्षात्काराच्या दिशेने केशरगौरी कर्मे नेतात पण चक्रोधारोक्त आत्म्याची नजरबंदी ही देह पिंजारी प्रतीमेतच अडकून पडते. मुक्तीचा मार्ग संयम, करुणा आणि सुकर्मातूनच खुला होतो हे कुणी लक्ष्यातच घेत नाही. म्हणूनच कर्माची ही रंगधून द्रौपदीच्या अवहेलनेत पाषाण झालेल्या समाजाला जागवते आणि मनाच्या मयसभेत आत्म्याला पुन्हा एकदा जीवाशिवाशी अनुसंधान जुळवण्याची प्रेरणा देते.

कर्माच्या रंगधुनीत एक महत्त्वाचा सूर म्हणजे सूड न घेणे. जेव्हा कोणी आपलं वाईट करतं, तेव्हा मनात सूड घेण्याची ठिणगी पेटते. पण सूड घेणं म्हणजे आधीच पेटलेल्या अग्नीत आणखी तेल ओतल्यासारखं आहे. आपण घेतलेला सूड हा नवीन पापकर्म निर्माण करतो आणि आपल्याला पुन्हा त्या चक्रात अडकवतो. न्याय ईश्वरावर सोपवला, तर आपण त्या कर्माच्या पाशातून मुक्त होतो. माफ करण्याची ताकद ही सूड घेण्यापेक्षा कितीतरी मोठी असते. माफ केल्याने आत्मा हलका होतो, मन शुद्ध होतं आणि कर्माच्या चक्रातून एक पाऊल पुढे जाता येतं. निसर्गाची न्यायव्यवस्था अचूक आहे, ती कोणालाही सोडत नाही. ज्याने वाईट केलं त्याला त्याची शिक्षा निसर्ग स्वतः देतो आणि ती शिक्षा इतकी कठोर असते की आपण दिलेल्या सुडापेक्षा कितीतरी जास्त परिणामकारक ठरते. म्हणूनच कर्माची रंगधून आपल्याला शिकवते की सूड घेण्याऐवजी संयम, करुणा आणि माफ करण्याची वृत्ती स्वीकारावी. ही वृत्ती आत्म्याला मुक्तीकडे नेते आणि मनाच्या मयसभेत पुन्हा एकदा जीवाशिवाशी अनुसंधान जुळवते.

कर्माची गाथा ही केवळ व्यक्तीपुरती मर्यादित नसते, ती समाजाच्या प्रत्येक थरात गुंजत असते. जेव्हा एखादा समाज द्रौपदीच्या अवहेलनेत पाषाण होतो, तेव्हा तो समाज कर्माच्या कठोर परीक्षेत अडकतो. अन्यायाने मिळवलेलं यश, राजकारणातील फसवणूक, दुसऱ्याचा हक्क हिरावून मिळवलेली संपत्ती हे सर्व समाजाच्या रक्तवाहिन्यांत विष मिसळल्यासारखं असतं. अशा समाजात आजारपण, मानसिक तणाव आणि अस्थिरता कायम राहते आणि कर्माचा नियम असा आहे की, व्यक्तीच्या पापकर्माचा परिणाम केवळ त्या व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही, तो समाजाच्या सामूहिक चेतनेवरही उमटतो. म्हणूनच जेव्हा एखाद्या समाजात सुकर्माची पुनर्निर्मिती होते, तेव्हा तो समाज हिंसा आणि क्रौर्यापासून दूर जाऊन करुणा, संयम आणि सत्याच्या मार्गावर चालतो. हा प्रवाह समाजाला तसेच प्रत्येक व्यक्तीला देखील नव्या स्वप्न बांधणीच्या दिशेने नेतो. म्हणूनच कर्माची ही रंगधून समाजाला जागवते, त्याला आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडते आणि प्रत्येकाला आपल्या कार्मिक खात्यांचा हिशोब चुकता करण्याची जाणीव करून देते. समाजातील प्रत्येक व्यक्ती जेव्हा आपल्या कर्माची जबाबदारी स्वीकारते, तेव्हा त्या समाजाचा सामूहिक आत्मा देह नजरबंदीच्या पिंजऱ्यातून मुक्त होऊ लागतो.

कर्माचा स्वर शेवटी आत्म्याला एका गहन प्रश्नाकडे नेतो म्हणजेच मुक्ती म्हणजे नेमकं काय? हे जाणून घेण्याचा प्रयास करू लागतो. देहपिंजऱ्यात अडकलेला आत्मा चक्रोधारोक्त आहे, जन्मजन्मांतरीच्या फेऱ्यात फिरत राहतो. पण जेव्हा मन संयम, करुणा आणि सुकर्माच्या मार्गावर स्थिर होतं, तेव्हा आत्म्याची नजरबंदी हळूहळू सैल होऊ लागते. अर्थात केवळ मुक्ती ही मृत्युपश्चात मिळणारी अवस्था नाही तर ती प्रत्येक क्षणी साधता येते. जेव्हा आपण सुडाऐवजी माफी निवडतो, स्वार्थाऐवजी नि:स्वार्थ भाव स्वीकारतो आणि हिंसेऐवजी करुणेचा मार्ग धरतो, तेव्हा आपण त्या क्षणीच मुक्तीचा अनुभव घेतो. ही मुक्ती म्हणजे आत्म्याच्या ओझ्याचं हलकं होणं, मनाच्या मयसभेत शांततेचा सूर उमटणं.
कर्माचा सिद्धांत सांगतो की, मुक्ती ही कोणत्याही बाह्य साधनांनी मिळत नाही, ती अंतःकरणाच्या शुद्धतेतून जन्म घेते. प्राब्धनाची गोंदणवाट कपाळावर कोरलेली असली तरी, सुकर्माच्या पुनर्निर्मितीने आपण त्या वाटेवरून प्रकाशाकडे जाऊ शकतो. म्हणूनच कर्माची रंगधुन ही केवळ शिक्षा किंवा फळ याबद्दल नसून, आत्म्याला मुक्तीकडे नेणाऱ्या प्रवासाची गाथा आहे.

कर्माची ही वीणा शेवटी प्रत्येकाला स्वतःकडे पाहायला भाग पाडते. बाह्य जगातल्या यश-अपयशाच्या गोंगाटात आपण अनेकदा विसरतो की खरी कसोटी अंतःकरणाची आहे. आत्मपरीक्षण म्हणजे स्वतःच्या कर्मांचा आरसा पाहणे. आपण केलेल्या प्रत्येक कृतीचा ठसा आपल्या मनावर उमटतो आणि त्या ठशांमधूनच आत्म्याची दिशा ठरते. जेव्हा मनात लोभ, क्रोध, मत्सर, अहंकार यांचे सावट दाटते, तेव्हा आत्मा देहपिंजाऱ्यात अधिक घट्ट अडकतो. पण जेव्हा आपण संयम, करुणा, सत्य आणि नि:स्वार्थ भाव स्वीकारतो, तेव्हा आत्म्याची नजरबंदी सैल होऊ लागते. आत्मपरीक्षण म्हणजेच त्या सावल्यांना ओळखून प्रकाशाकडे वळणे. कर्माचा सिद्धांत सांगतो की, आत्मपरीक्षणाशिवाय मुक्ती शक्य नाही. कारण बाह्य जगातल्या प्रत्येक कृतीचा मूळ हेतू मनात असतो. हेतू शुद्ध असेल तर कृती शुद्ध होते, हेतू दूषित असेल तर कृती पापकर्मात बदलते. म्हणूनच आत्मपरीक्षण ही कर्माच्या रंगधुनीतील सर्वात महत्त्वाची तान आहे. ही तान व्यक्तीला केवळ स्वतःच्या मुक्तीकडेच नव्हे, तर समाजाच्या सामूहिक आत्म्याच्या शुद्धीकरणाकडेही नेते. कारण जेव्हा प्रत्येक व्यक्ती स्वतःच्या कर्मांचा आरसा पाहते, तेव्हा समाजाचा आरसा देखील उजळतो.

कर्माचा प्रवाह अखेरीस जीवनाच्या गूढ प्रवासाला एका शांत निष्कर्षाकडे नेतो. प्रत्येक कृती, प्रत्येक विचार, प्रत्येक हेतू हा आत्म्याच्या गाभाऱ्यात उमटणारा स्वर असतो. या स्वरांचा संगमच जीवनाची रंगधुन बनतो. जेव्हा मन लोभ, क्रोध, मत्सर आणि अहंकाराच्या सावल्यांनी व्यापलेलं असतं, तेव्हा ही रंगधुन विसंगत होते. पण जेव्हा करुणा, संयम, सत्य आणि नि:स्वार्थ भाव मनात स्थिरावतात, तेव्हा हीच रंगधुन आत्म्याला मुक्तीकडे नेणारी गाथा ठरते. जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर कर्माचा न्याय अचूक असतो. तो कधी कठोर वाटतो, कधी सौम्य, पण तो नेहमीच योग्य असतो. बाह्य जगातल्या यश-अपयशाच्या गोंगाटात आपण अनेकदा विसरतो की खरी कसोटी अंतःकरणाची आहे. आत्मपरीक्षणाच्या आरशात स्वतःला पाहिलं की आपल्याला जाणवतं - आपण केलेल्या कृतींचा ठसा आपल्या आत्म्यावर कोरला जातो. त्या ठशांमधूनच पुढच्या जन्माची दिशा ठरते.

कर्माचा गुंजत कायम असलेला हा नाद ही केवळ शिक्षा किंवा फळ याबद्दल नसून, ती आत्म्याच्या उत्क्रांतीची कथा आहे. ती व्यक्तीला स्वतःच्या मर्यादांपलीकडे नेते, समाजाला सामूहिक शुद्धतेकडे नेते आणि अखेरीस आत्म्याला प्रकाशाच्या दिशेने नेते. या प्रवासात सुडाऐवजी माफी, स्वार्थाऐवजी नि:स्वार्थ भाव, हिंसेऐवजी करुणा आणि अहंकाराऐवजी संयम हेच खरे साथीदार ठरतात. कसं आहे ना की, आपल्या कर्माची तान ही जीवनाच्या प्रत्येक क्षणी वाजणारी अदृश्य वीणा आहे. तिच्या तारा आपणच छेडतो, तिचा सूर आपणच ठरवतो. जर आपण शुद्ध हेतूने, करुणेने आणि सत्याने त्या तारा छेडल्या, तर जीवनाची रंगधुन मुक्तीच्या गहन शांततेत विलीन होते आणि हीच खरी साधना, हीच खरी गाथा आत्म्याच्या अखंड प्रवासाची.