मुंबई : घरबसल्या ऑनलाईन खरेदी (Online Shopping) करणे आज प्रत्येक भारतीयाच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनले आहे. फ्लिपकार्ट (Flipkart), नायका (Nykaa), ॲमेझॉन (Amazon) आणि बिगबास्केट (BigBasket) यांसारख्या ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म्स (E-commerce Platforms) वरून लाखो ग्राहक दररोज खरेदी करतात. मात्र, या सोयीस्कर आणि आकर्षक वाटणाऱ्या ऑनलाईन खरेदीच्या (Online Shopping) मागे ग्राहकांची मोठी आर्थिक फसवणूक होत असल्याचे समोर आले आहे.
डेटम इंटेलिजन्स (Datum Intelligence) च्या ताज्या अहवालानुसार (Report), ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म्सवरील (E-commerce Platforms) "डार्क पॅटर्न्स" (Dark Patterns) म्हणजेच ग्राहकांना नकळत अधिक पैसे खर्च करायला भाग पाडणाऱ्या छुप्या युक्त्यांमुळे भारतीय ग्राहकांना दरवर्षी तब्बल ₹२५,००० ते ₹२८,००० कोटींचा फटका बसत आहे.
२०२६ च्या पहिल्या तिमाहीत (First Quarter) देशातील ५० शहरांमधील २,५०० हून अधिक ग्राहकांचे सर्वेक्षण (Survey) करण्यात आले. या सर्वेक्षणात तब्बल ८८ टक्के ग्राहक ऑनलाईन प्लॅटफॉर्म्सवरील (Online Platforms) डार्क पॅटर्न्समुळे प्रभावित होत असल्याचे दिसून आले. सध्या भारतात ३० कोटींहून अधिक ऑनलाईन ग्राहक (Online Shoppers) आहेत.
अहवालानुसार (Report), शॉपिंग कार्टमध्ये (Shopping Cart) ग्राहकांच्या परवानगीशिवाय अतिरिक्त वस्तू जोडणे, चेकआऊटच्या (Checkout) वेळी छुपे शुल्क (Hidden Charges) लावणे आणि सबस्क्रिप्शनसाठी (Subscription) दबाव निर्माण करणे अशा पद्धतींचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे. त्यामुळे प्रत्येक ग्राहकाला दरमहा सरासरी ₹७८ ते ₹८७ रुपयांचा अतिरिक्त खर्च सहन करावा लागत आहे. या छुप्या शुल्कांमुळे (Hidden Charges) आणि फसव्या व्यवहारांमुळे ई-कॉमर्स उद्योगातील (E-commerce Industry) सुमारे ₹५५,००० कोटींची उलाढाल धोक्यात आल्याचेही अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
कोणते ॲप ग्राहकांची सर्वाधिक फसवणूक करत आहे?
डेटम इंटेलिजन्सच्या (Datum Intelligence) बी-इंडेक्सनुसार (B-Index), नायका (Nykaa) ला ९९.० गुण मिळाले असून डार्क पॅटर्न्स (Dark Patterns) वापरणाऱ्या प्लॅटफॉर्म्समध्ये ते सर्वात वर असल्याचे समोर आले आहे. तर ई-कॉमर्स क्षेत्रात (E-commerce Sector) फ्लिपकार्ट (Flipkart) हे ग्राहकांचा विश्वास (Customer Trust) सर्वात कमी असलेले प्लॅटफॉर्म ठरले आहे. ट्रॅव्हल बुकिंग ॲप्समध्ये (Travel Booking Apps) क्लियरट्रिप (Cleartrip) ची कामगिरी सर्वात खराब नोंदवली गेली, तर क्विक कॉमर्स क्षेत्रात (Quick Commerce) बिगबास्केट (BigBasket) वर सर्वाधिक प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्यात आले आहे. दुसरीकडे ॲमेझॉन (Amazon), ब्लिंकिट (Blinkit) आणि मेक माय ट्रिप (MakeMyTrip) या प्लॅटफॉर्म्सवर ग्राहकांचा विश्वास अधिक असल्याचे सर्वेक्षणात दिसून आले.
सरकारी नियमांनंतरही फसवणूक कायम
केंद्रीय ग्राहक संरक्षण प्राधिकरणाने (Central Consumer Protection Authority - CCPA) डार्क पॅटर्न्स (Dark Patterns) रोखण्यासाठी नियम लागू केले असले तरी अनेक कंपन्या अजूनही त्यांचे उल्लंघन करत असल्याचे समोर आले आहे. अहवालानुसार, ऑनलाईन खरेदी प्लॅटफॉर्म्सपैकी (Online Shopping Platforms) ६९ टक्के प्लॅटफॉर्म्स चेकआऊटच्या (Checkout) अंतिम टप्प्यात छुपे शुल्क (Hidden Charges) आकारतात. तसेच डिजिटल पेमेंट (Digital Payment) वापरणाऱ्या ६३ टक्के ग्राहकांना अशा छुप्या शुल्कांचा सामना करावा लागत आहे. विशेष म्हणजे, २०२४ मध्ये हा आकडा ५२ टक्के होता.
डार्क पॅटर्न्स (Dark Patterns) म्हणजे काय?
- शॉपिंग कार्टमध्ये (Shopping Cart) आपोआप वस्तू जोडणे
- छुपे डिलिव्हरी शुल्क (Hidden Delivery Charges) आकारणे
- कृत्रिम तातडी (Fake Urgency) निर्माण करणे
- सबस्क्रिप्शन (Subscription) रद्द करणे कठीण ठेवणे
- डिस्काऊंटच्या (Discount) नावाखाली दिशाभूल करणे
यामुळे ग्राहक नकळत जास्त पैसे खर्च करतात आणि कंपन्यांना अतिरिक्त महसूल (Revenue) मिळतो.