Snake bite : त्याला वीस वर्षांपासून दंश करत आहे साप, आता त्याचं रक्त बनलं सर्पविषावर रामबाण उपाय!

अमेरिकेतील एका व्यक्तीची कथा सध्या जगभर चर्चेचा विषय ठरत आहे. गेल्या वीस वर्षांपासून हा माणूस स्वतःला विषारी सापांकडून दंश करून घेत आहे, आणि आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे आता त्याचेच रक्त सर्पविषावर प्रभावी औषध तयार करण्यासाठी उपयोगी ठरत आहे. सर्पविष-प्रतिबंधक संशोधनात टिम फ्राइड यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, जर जगात कोणाच्या शरीरात विविध प्रकारच्या सर्पविषाला निष्प्रभ करणारी प्रतिजैविके असतील, तर ती टिम फ्राइड यांच्या शरीरात आहेत. त्यामुळे त्यांचे रक्त संशोधनासाठी एक अमूल्य ठेवा ठरले आहे. गेल्या दोन दशकांपासून अमेरिकेतील विस्कॉन्सिन येथे राहणारे माजी ट्रक मेकॅनिक टिम फ्राइड मृत्यूशी धोकादायक खेळ खेळत आहेत. त्यांनी जगातील अत्यंत विषारी सापांकडून स्वतःला वारंवार दंश करून घेतले असून, त्यांच्या शरीरात विष इंजेक्शनद्वारे टोचून घेतले आहे. हे सर्व त्यांनी वेडेपणातून नव्हे, तर एक मोठे उद्दिष्ट डोळ्यासमोर ठेवून केले आहे, मानवजातीसाठी एक सार्वत्रिक सर्पविष-प्रतिबंधक औषध तयार करणे. बीबीसीच्या वृत्तानुसार, टिम फ्राइड यांना आतापर्यंत २०० पेक्षा जास्त वेळा सापांनी दंश केला आहे. इतकेच नाही, तर त्यांनी ब्लॅक मांबा, कोब्रा आणि तैपान यांसारख्या अत्यंत विषारी सापांच्या विषाचे सुमारे ७०० वेळा इंजेक्शन स्वतःला दिले आहे. या प्रक्रियेमुळे त्यांच्या शरीराने विषाविरुद्ध मोठ्या प्रमाणावर प्रतिजैविके तयार केली असून, त्यांचे शरीर जणू काही अँटीबॉडी तयार करणारा ‘कारखाना’ बनले आहे. सुरुवातीला टिम यांचा उद्देश फक्त साप हाताळताना स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी प्रतिकारशक्ती वाढवणे हा होता. मात्र, या प्रवासात त्यांनी अनेक वेळा आपला जीव धोक्यात घातला. एकदा तर दोन नागांच्या दंशानंतर ते कोमातही गेले होते. पण या सगळ्या अनुभवांनंतर त्यांनी आपले ध्येय अधिक मोठे केले. दरवर्षी सर्पदंशामुळे मृत्यू होणाऱ्या अंदाजे १,४०,००० लोकांचे प्राण वाचवण्याचा ते प्रयत्न करत आहेत. आता त्यांच्या रक्तापासून औषध तयार करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे. पारंपरिक पद्धतीनुसार, घोडे किंवा इतर प्राण्यांना विषाची सौम्य मात्रा देऊन त्यांच्याकडून प्रतिजैविके तयार केली जातात आणि त्यापासून प्रतिविष बनवले जाते. मात्र, या पद्धतीत एक मोठी अडचण आहे, प्रत्येक सापासाठी वेगळे प्रतिविष लागते. उदाहरणार्थ, भारतातील सापांवर प्रभावी असलेले औषध श्रीलंका किंवा म्यानमारमधील त्याच प्रजातीवर प्रभावी ठरेलच असे नाही. याच ठिकाणी टिम फ्राइड यांचे रक्त संशोधकांसाठी वरदान ठरले. सेंटिव्हॅक्स या बायोटेक कंपनीचे सीईओ डॉ. जेकब ग्लॅनव्हिल यांनी टिमबद्दल माहिती मिळताच त्यांच्याशी संपर्क साधला. शास्त्रज्ञांचा असा विश्वास होता की, टिम यांच्या रक्तात ‘ब्रॉडली न्यूट्रलायझिंग अँटीबॉडीज’ म्हणजेच विविध प्रकारच्या विषावर प्रभावीपणे हल्ला करणारी प्रतिजैविके असू शकतात. प्रयोगशाळेतील चाचण्यांमध्येही यश मिळाले आहे. शास्त्रज्ञांनी टिम यांच्या रक्ताचे नमुने तपासले आणि एलापिड कुळातील सापांवर लक्ष केंद्रित केले, ज्यात कोब्रा, मांबा आणि क्रेट यांचा समावेश होतो. या सापांचे विष न्यूरोटॉक्सिक असते, जे मानवी मज्जासंस्थेवर थेट परिणाम करते आणि श्वसनक्रिया थांबवू शकते. संशोधनादरम्यान, टिम यांच्या रक्तात दोन अत्यंत प्रभावी प्रतिजैविके आढळून आली, जी सर्पविषातील घातक घटकांना निष्प्रभ करू शकतात. उंदरांवर केलेल्या प्रयोगांमध्ये हे मिश्रण १९ पैकी १३ अत्यंत धोकादायक सापांच्या विषाविरुद्ध पूर्णतः प्रभावी ठरले, तर उर्वरित सहा प्रजातींपासूनही काही प्रमाणात संरक्षण मिळाले. टिम फ्राइड यांची ही कहाणी केवळ धाडसाची नाही, तर मानवजातीसाठी दिलेल्या अनोख्या योगदानाची आहे. त्यांच्या या प्रयत्नांमुळे भविष्यात सर्पदंशावर एक सार्वत्रिक आणि प्रभावी औषध उपलब्ध होण्याची आशा निर्माण झाली आहे.