वेध - शंतनु चिंचाळकर
- विसाव्या शतकात अपोलो मोहिमेने चंद्रावर ठेवलेले पाऊल मानवी जिद्दीचे सर्वोच्च शिखर मानले गेले. त्यानंतर तब्बल पाच दशकांनी, १ एप्रिल २०२६ च्या पहाटे मानवजात पृथ्वीच्या कक्षेबाहेर जाताच एका नव्या स्पेस युगाची नांदी झाली. नासाच्या आर्टेमिस कार्यक्रमाचा भाग असलेल्या या मोहिमेबद्दल जगभर कुतूहल दिसत आहे. दरम्यान, शुक्र ग्रहाचे रहस्य उलगडण्यासाठी इस्रोतर्फे राबवल्या जात असलेल्या मोहिमेचीही चर्चा आहे.
विसाव्या शतकात अपोलो मोहिमेने चंद्रावर पाऊल ठेवले, तेव्हा ते मानवी जिद्दीचे सर्वोच्च शिखर मानले गेले होते. त्यानंतर तब्बल पाच दशकांहून अधिक काळ लोटल्यानंतर, जग पुन्हा एकदा एका ऐतिहासिक क्षणाचे साक्षीदार होण्यासाठी सज्ज झाले आहे.
१ एप्रिल २०२६ ची पहाट मानवजातीला पृथ्वीच्या कक्षेबाहेर घेऊन गेल्यानंतर एका नव्या स्पेस युगाची नांदी ठरली आहे. ही मोहीम नासाच्या आर्टेमिस कार्यक्रमाचा भाग आहे. याला अनेकदा आधुनिक काळातील अपोलो मोहीम म्हटले जाते. या ऐतिहासिक मोहिमेचे प्रक्षेपण १ एप्रिल २०२६ रोजी सायंकाळी ६.३५ (ईडीटी) वाजता फ्लोरिडा येथील केनेडी स्पेस सेंटरमधून यशस्वीरीत्या झाले. हे प्रक्षेपण एसएलएस (स्पेस लाँच सिस्टीम) या शक्तिशाली रॉकेटद्वारे केले गेले आहे. या मोहिमेत अंतराळवीर ‘ओरियन’ या अवकाशयानातून प्रवास करत आहेत. ५० वर्षांहून अधिक काळानंतर चंद्राच्या दिशेने जाणारी ही पहिली मानवी मोहीम आहे. या मोहिमेत कमांडर रीड व्हाईझमन, पायलट व्हिक्टर ग्लोव्हर, मिशन स्पेशालिस्ट क्रिस्टिना कोच (चंद्राच्या दिशेने जाणारी पहिली महिला) आणि मिशन स्पेशालिस्ट जेरेमी हॅन्सन (कॅनेडियन स्पेस एजन्सी) हे एकूण चार अंतराळवीर आहेत. ही लुनार फ्लायबाय मोहीम आहे. म्हणजे हे यान चंद्राच्या पृष्ठभागावर उतरणार नाही, तर चंद्राला वळसा घालून पृथ्वीवर परत येईल. चंद्रावर प्रत्यक्ष उतरण्याची मोहीम भविष्यात नियोजित आहे. ही संपूर्ण मोहीम साधारण दहा दिवसांच्या कालावधीची असेल. या मोहिमेचा मुख्य उद्देश चंद्रावर मानवी वस्ती करण्यापूर्वीच्या तांत्रिक बाबींची चाचणी करणे हा आहे.
एलॉन मस्क यांची स्पेस एक्स ही कंपनी या संपूर्ण आर्टेमिस कार्यक्रमाची महत्त्वाची भागीदार आहे. या मोहिमेत नासाचे स्वतःचे रॉकेट वापरले गेले असले, तरी यानंतरच्या मोहिमांमध्ये चंद्रावर प्रत्यक्ष उतरण्यासाठी वापरली जाणारी ह्युमन लँडिंग सिस्टीम (एचएलएस) एलॉन मस्क यांच्या ‘स्पेस एक्स’च्या स्टारशिप यानावर आधारित असेल. त्यामुळे या मोहिमेच्या यशावर ‘स्पेसएक्स’च्या भविष्यातील लँडिंग मोहिमेचे नियोजन अवलंबून असेल. एलॉन मस्क यांची स्पेस एक्स कंपनी या मोहिमेच्या पुढील टप्प्यात चंद्रावर उतरण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. ‘आर्टेमिस २’ मोहिमेतील चार अंतराळवीरांनी नासाच्या जॉन्सन स्पेस सेंटरमध्ये भरपूर सराव केला आहे. अंतराळात ‘झिरो ग्रॅव्हिटी’ अर्थात शून्य गुरुत्वाकर्षण अनुभवण्यासाठी त्यांना तासनतास मोठ्या पूलमध्ये पाण्याखालील सराव करावा लागतो. याला ‘न्यूट्रल बॉयन्सी लॅबोरेटरी’ म्हणतात. यानाच्या हुबेहूब प्रतिकृतीत बसून ते प्रक्षेपणापासून परत येईपर्यंतच्या प्रत्येक संभाव्य धोक्याचा आणि तांत्रिक बिघाडाचा सामना करण्याचा सराव करतात. पृथ्वीच्या वातावरणाबाहेर सूर्याकडून येणाऱ्या घातक लहरींपासून (रेडिएशन) स्वतःचा बचाव कसा करायचा, याचे विशेष प्रशिक्षण त्यांना दिले गेले आहे. हे यान मानवाला आतापर्यंतच्या सर्वात लांबच्या प्रवासावर नेण्यासाठी बनवले गेले.
यानाचे मुख्य तीन भाग आहेत. क्रू मॉड्यूल हा तो भाग आहे जिथे चारही अंतराळवीर राहतील. यात प्रगत लाईफ सपोर्ट सिस्टीम आहे, जी हवा आणि पाणी पुनरुज्जीवित करते. सर्व्हिस मॉड्यूल हे युरोपियन स्पेस एजन्सीने बनवले आहे. यात यानाचे मुख्य इंजिन, इंधन आणि वीज निर्माण करणारे सौर पॅनेल आहेत. पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा शिरताना यानाचा वेग ताशी चाळीस हजार किलोमीटर इतका प्रचंड असतो. तेव्हा निर्माण होणाऱ्या २,८०० डिग्री सेल्सियस तापमानापासून अंतराळवीरांचे रक्षण करण्यासाठी याच्या तळाशी जगातील सर्वात मोठी आणि मजबूत हीट शील्ड बसवली आहे. हे यान पृथ्वीपासून सुमारे चार लाख किलोमीटर दूर जाईल. याला फ्री रिटर्न ट्रॅजेक्टरी म्हणतात. म्हणजे चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा वापर करून हे यान आपोआप वळून पृथ्वीच्या दिशेने येईल. नासाची ‘आर्टेमिस 2’ ही मोहीम चंद्राला प्रदक्षिणा घालून मानवाला पुन्हा चंद्राच्या कक्षेत नेणारी एक ऐतिहासिक मोहीम आहे. या मोहिमेतील चार अंतराळवीरांची पृथ्वीवर परतण्याची प्रक्रिया अत्यंत क्लिष्ट, थरारक आणि सहा टप्प्यांमध्ये असेल. चंद्राभोवती प्रदक्षिणा पूर्ण केल्यानंतर ओरियन अंतराळयान त्याचे इंजिन प्रज्वलित करेल आणि चंद्राची कक्षा सोडून पृथ्वीच्या दिशेने झेप घेईल. या प्रवासाला साधारणपणे चार दिवस लागतील. पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करण्यापूर्वी काही काळ आधी, अंतराळवीर ज्या भागात बसलेले असतात ते क्रू मॉड्यूल आणि इंधन/इंजिन असलेले सर्व्हिस मॉड्यूल एकमेकांपासून वेगळे होतील. सर्व्हिस मॉड्यूल वातावरणात जळून नष्ट होईल, तर फक्त क्रू मॉड्यूल पृथ्वीवर उतरेल. पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करणे हे सर्वात आव्हानात्मक पाऊल असते. ओरियन यान सुमारे ४०,००० किलोमीटर प्रति तास या वेगाने पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करेल. हवेच्या घर्षणामुळे यानाचा बाहेरील भाग सुमारे २,८०० पर्यंत गरम होईल. ओरियनचे प्रगत हीट शील्ड अंतराळवीरांचे या उष्णतेपासून रक्षण करेल. गती कमी करण्यासाठी आणि अचूक ठिकाणी उतरण्यासाठी ओरियन यान एखाद्या दगडाप्रमाणे वातावरणाच्या थरावर उडी मारून पुन्हा प्रवेश करेल. यान जमिनीच्या जवळ येईल, तेव्हा त्याची गती कमी करण्यासाठी एकापाठोपाठ एक अशा एकूण ११ पॅराशूट्सची यंत्रणा कार्यान्वित होईल. सुरुवातीला छोटी पॅराशूट्स यान स्थिर करतील. शेवटी तीन मुख्य प्रचंड पॅराशूट्स उघडतील, ज्यामुळे यानाचा वेग ताशी केवळ ३०-३५किलोमीटर इतका कमी होईल. ‘आर्टेमिस २’चे क्रू मॉड्यूल पॅसिफिक महासागरात उतरेल. या प्रक्रियेला स्प्लॅशडाउन म्हणतात. यान पाण्यात पडल्यानंतर बुडू नये म्हणून विशिष्ट प्रकारचे फुगे फुगवले जातील. यान पाण्यात स्थिरावण्याच्या ठिकाणी अमेरिकन नौदलाची जहाजे आणि हेलिकॉप्टर्स तैनात असतील. बचाव पथक अंतराळवीरांना सुरक्षितपणे बाहेर काढून जहाजावर नेईल आणि त्यानंतर ओरियन यानही बाहेर काढले जाईल. नियोजित चांद्रयान-४ आणि नासाची आर्टेमिस मोहीम यांच्यात एक महत्त्वाचा तांत्रिक दुवा आहे. ओरियन हे अंतराळयान प्रामुख्याने नासाच्या मोहिमेचा भाग असले तरी, त्यातील तंत्रज्ञान भविष्यातील भारतीय मानवी चंद्र मोहिमेसाठी (२०४० पर्यंतचे ध्येय) अत्यंत मार्गदर्शक ठरणार आहे. अंतराळात मानवी जीवनासाठी आवश्यक वातावरण निर्माण करणे हे या यंत्रणेचे काम आहे. यात प्रामुख्याने दोन भागांचा समावेश होतो.
ओरियनमध्ये ईसीएलएसएस असते. ही यंत्रणा कार्बन डायऑक्साइड बाहेर काढून शुद्ध ऑक्सिजनचा पुरवठा करते. तसेच, केबिनमधील हवेचा दाब पृथ्वीसारखाच राखला जातो; जेणेकरून अंतराळवीरांना श्वसनाचा त्रास होऊ नये. खोल अंतराळात पाणी मौल्यवान असते. ओरियनमधील यंत्रणा ओलावा आणि मानवी टाकाऊ पदार्थांपासून पाण्याचे पुनर्वापर करण्याचे तंत्रज्ञान तपासत आहे. २०२७ च्या मोहिमांमध्ये या यंत्रणेची दीर्घकाळ टिकण्याची क्षमता तपासली जाईल. पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राच्या बाहेर गेल्यानंतर घातक कॉस्मिक रेडिएशनचा धोका वाढतो. ओरियन यानात हर्मेससारखे अत्याधुनिक सेन्सर बसवले आहेत. हे सेन्सर सौर ज्वाळा आणि वैश्विक किरणांचे मोजमाप करतात. रेडिएशनपासून वाचण्यासाठी यानाच्या भिंतींमध्ये विशेष हाय-डेन्सिटी पॉलीइथिलिन साहित्याचा वापर केला जातो. रेडिएशनचा स्तर अचानक वाढला, तर अंतराळवीरांसाठी यानात सुरक्षित निवारा तयार करण्याची सोय असते.
या मोहिमेच्या प्रक्षेपणापूर्वीच भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (इस्रो) २९ मार्च २०२८ रोजी नियोजित व्हीनस ऑर्बिटर मिशन प्रक्षेपणाची घोषणा केली आहे. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर आणि सूर्याच्या दिशेने यशस्वी पाऊल टाकल्यानंतर आता भारत पृथ्वीची जुळी बहीण मानल्या जाणाऱ्या शुक्र ग्रहाचे रहस्य उलगडण्यासाठी सज्ज झाला आहे.
भारतीय अंतराळ क्षेत्रात सध्या एका नव्या उत्साहाचे वातावरण आहे. मंगळयान आणि चांद्रयान मोहिमांच्या अभूतपूर्व यशानंतर इस्रोने आता आपला मोर्चा शुक्र ग्रहाकडे वळवला आहे. २९ मार्च २०२८ ही तारीख भारताच्या अंतराळ इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिली जाईल, कारण या दिवशी शुक्रयान-१ अंतराळात झेपावेल. शुक्र हा ग्रह पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असूनही तिथले वातावरण अत्यंत जटिल आणि आव्हानात्मक आहे. तिथल्या ढगांच्या थराखाली दडलेली रहस्ये शोधणे भारतासाठीच नाही, तर संपूर्ण जगाच्या विज्ञानक्षेत्रासाठी महत्त्वाचे आहे.
या मोहिमेमुळे शुक्राचा उगम, तिथली ज्वालामुखीय स्थिती आणि वातावरणातील बदलांचा सखोल अभ्यास करणे शक्य होणार आहे.
