तणावग्रस्त पालक आहात

मुलगा किंवा मुलगी शाळेमध्ये चांगले मार्क्स मिळवू शकले नाहीत, मुलांची फी आपण वेळेवर भरू शकलो नाही, मुलांना शाळेत आवश्यक असणाऱ्या गोष्टी आपण विकत घेऊन देऊ शकलो नाही, मुलांच्या वागण्याबद्दल शाळेतून तक्रारी यायला लागल्या, मुलांना शाळेत कोणी त्रास देत असेल, मूल चुकीच्या मार्गाला जात असेल, तर अशा कितीतरी गोष्टींनी तुम्ही पालक खूप तणावात आहात. होय ना.

तुम्ही शिकत होतात तेव्हा इतकी स्पर्धा नव्हती. एका घरात तीन मुलं असली तरी त्यांचे शिक्षण त्यामानाने सोपे होते. एवढे खर्चिक नव्हते. आज मात्र आपलं मूल केवळ आपल्या देशातच नव्हे, तर परदेशातही शिकायला जावं या इच्छेने इंग्रजी माध्यमांच्या शाळेत आणि कॉलेजात, चांगल्या युनिव्हर्सिटीत मुलांना प्रवेश मिळालाच पाहिजे या हट्टाने सगळेच कठीण होऊन बसले आहे. वास्तविक मुलं कठीण परिस्थितीतही शिष्यवृत्ती मिळवून तसेच परदेशात शिकायला गेलेले असताना पार्टटाइम जॉब करून, स्वतःचा खर्च उचलू शकतात आणि ते हे करूनही दाखवतात, पण पालक म्हणून आपण स्वतःला अपराधी समजतो आणि सतत तणावाखाली असतो.

त्यामुळेच आजकालचे पालकत्व हे कमी-जास्त प्रमाणात दडपण आणणारे झाले आहे. पालक कळत-नकळत खूप तणावाखाली असतात. विशेषतः जेव्हा मुलांची अभ्यासातील प्रगती किंवा त्यांचे वागण्याचे प्रश्न निर्माण होतात, त्यांच्याविषयीच्या तक्रारी शाळेतून किंवा समाजातून येऊ लागतात. मुलं ऐकण्याच्या पलीकडे जाऊ लागतात, मुलांना वाईट सवयी लागतात त्या वेळेला तर हा तणाव विशेष स्वरूपाने वाढत जातो. त्यामुळे कौटुंबिक स्वास्थ्य खराब होऊ लागते. याकरिता पालकांचा तणाव म्हणजे काय असतो आणि आज तो इतका मोठा प्रश्न का बनला आहे? हे जाणून घ्यायला हवे. पालकांच्या तणावाची सामान्य कारणे आणि पालकांनी तणाव कसा हाताळायचा ते देखील समजून घ्यायला हवे.

मुलांचे संगोपन करणे नेहमीच कठीण काम राहिले आहे, पण आजचे पालक पूर्वीपेक्षा अधिक आव्हाने आणि दबावांना सामोरे जात आहेत. पालकांचा तणाव हा एक मोठा सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न बनला आहे. अनेक पालक “थकलेले, पूर्णपणे हताश झालेले (burned out) आणि कायम मागे पडल्यासारखे” वाटत असल्याचे सांगतात. याचे कारण काय? आजच्या पालकांकडून अशी अपेक्षा केली जाते की, त्यांनी आपल्या मुलांच्या शिक्षणावर आणि सर्वांगीण विकासावर शक्य तितका वेळ आणि पैसा खर्च करावा. संशोधकांचे असेही म्हणणे आहे की, जर पालकांनी आपल्या मुलांना योग्य संधी दिल्या नाहीत, तर त्यांच्या भविष्यावर परिणाम होऊ शकतो, अशी भीती अनेकांना वाटते. जेव्हा इतके मोठे दडपण असते, तेव्हा पालक अडचणीत सापडणे स्वाभाविकच आहे. तुम्ही पालक असाल, तर या परिस्थितीचा सामना कसा करता येईल ते पाहूया. तणावग्रस्त पालकांसाठी आणि पालकत्वाच्या गोंधळातून मार्ग काढण्यासाठी हे समजावून घेऊ या की पालकांचा तणाव म्हणजे काय आणि आज तो इतका मोठा प्रश्न का आहे?

पालकांचा तणाव म्हणजे मुलांचे संगोपन करताना येणाऱ्या अनेक जबाबदाऱ्या, अपेक्षा आणि मागण्यांमुळे निर्माण होणारा मानसिक तणाव.

तो काळजी, चिडचिड, प्रचंड थकवा आणि कधी-कधी असहाय्यतेच्या भावनेच्या रूपात दिसू शकतो. आज पालकत्व अधिक गुंतागुंतीचे झाले आहे आणि आधुनिक जीवनातील दबाव वाढले आहेत. त्यामुळे पालकांचा तणाव हा प्रश्न पूर्वीपेक्षा जास्त तीव्र झाला आहे. आता पाहूया पालकांच्या तणावाची सामान्य कारणे.

पालकत्वाशी संबंधित अनेक अडचणी-आर्थिक चिंता, काम आणि खासगी आयुष्याचा समतोल राखण्याचा ताण.

१. काम आणि कौटुंबिक आयुष्याचा समतोल

नोकरी आणि मुलांची जबाबदारी एकत्र सांभाळणे हे अनेक पालकांसाठी मोठे तणावाचे कारण ठरते. पालक पूर्वीपेक्षा अधिक काम करत आहेत आणि करिअर व कुटुंब यांचा समतोल साधताना चिंता, अपराधीपणा आणि मानसिक थकवा (burnout) जाणवतो.

याचा परिणाम जोडीदारासोबतचा वेळ, झोप आणि स्वतःसाठीचा मोकळा वेळ यावर होतो.

२. आर्थिक दबाव.

मुलांचे संगोपन महागडे असते - अन्न, कपडे, शिक्षण, अतिरिक्त उपक्रम यांसाठी मोठा खर्च लागतो. त्यातच बालसंगोपनाचा खर्च प्रचंड वाढला आहे. वाढत्या जीवनखर्चामुळे आर्थिक चिंता पालकांच्या तणावात भर घालतात. कधी कधी मुलांना संधी देता न आल्यास अपराधीपणा किंवा चिंतादेखील निर्माण होते.

३. पालकत्वाबद्दलच्या अपेक्षा आणि “तुलना संस्कृती”

सोशल मीडियामुळे “परिपूर्ण पालकत्वा”च्या अवास्तव अपेक्षा तयार होतात. इतर कुटुंबे अगदी परफेक्ट असल्यासारखी दिसतात आणि त्यामुळे स्वतः अपुरे असल्याची भावना निर्माण होऊ शकते.

४. स्वतःसाठी वेळ नसणे

धावपळीच्या दिनक्रमामुळे पालकांना स्वतःला सावरण्यासाठी वेळ मिळत नाही. स्वतःची काळजी (self-care) न घेतल्यास तणाव वाढत जातो आणि संयम राखणे कठीण होते.

५. मुलांच्या आरोग्य, सुरक्षितता आणि भविष्याची चिंता.

मुलांचे शारीरिक, मानसिक, शैक्षणिक आणि भावनिक आरोग्य सांभाळण्याची जबाबदारी पालकांवर मोठा ताण आणते. अनेक पालकांना आपल्या मुलांना चिंता किंवा नैराश्य येईल की काय, याची भीती वाटते. छळवणूक, हिंसा, अभ्यासाचा ताण आणि करिअरचे भविष्य या सगळ्यामुळे पालक कायम काळजीत राहतात.

६. सामाजिक आधाराचा अभाव.

मदतीसाठी कुटुंब, मित्र किंवा समुदाय नसेल, तर पालकत्व अधिक एकाकी वाटू शकते. आधार नसल्याने रोजच्या अडचणी अधिक कठीण भासतात.

७. डिजिटल युगातील पालकत्व.

स्क्रीन टाइम, सोशल मीडिया आणि ऑनलाइन सुरक्षितता  या सगळ्यांमुळे आजच्या पालकांना नवीन प्रकारचा तणाव जाणवतो. योग्य काय आणि अयोग्य काय, याबाबत गोंधळ निर्माण होतो.

पालकांचा तणाव कसा हाताळायचा...

पालकत्व कठीण आहे आणि लगेच सोपे होईल असे नाही. तरीही, “पालकांनाही काळजीची गरज असते,” सर्व गोष्टी आपल्या नियंत्रणात नसल्या तरी, काही छोटे बदल मानसिक आरोग्यास मदत करू शकतात.

१. परिपूर्णतेचा हट्ट सोडा आणि शक्य तितके मुलांकरिता उपलब्ध राहा.

कोणीही परिपूर्ण पालक नसतो. तुमचे उद्दिष्ट परफेक्ट असणे नसून, मुलांच्या गरजांसाठी उपस्थित आणि संवेदनशील असणे हे असावे. चुका झाल्या तरी स्वतःला माफ करा.

२. रोजच्या कामात सजगता (Mindfulness) आणा.

सजगतेसाठी वेगळा वेळ काढण्याची गरज नाही. श्वासावर लक्ष देणे, आजूबाजूला काय आहे ते जाणवणे - हे लहान उपायही मन शांत ठेवतात.

३. कुटुंबासोबत स्वतःचीही काळजी घ्या.

स्वतःसाठी थोडा वेळ काढणे महत्त्वाचे आहे. सकाळी शांतपणे चहा-कॉफी पिणे, आवडते पुस्तक वाचणे किंवा थोडी ताजी हवा घेणे - हे छोटे उपाय मोठा फरक पाडू शकतात.

४. गरज असेल तेव्हा मदत मागा

मित्र, कुटुंबीय किंवा इतर पालकांशी बोलल्याने मन हलके होते. गरज पडल्यास समुपदेशक किंवा थेरपिस्टची मदत घ्या. मदत मागणे ही कमजोरी नाही, तर ताकद आहे.

५. काम आणि कुटुंबासाठी मर्यादा ठरवा.

कामाच्या वेळा स्पष्ट ठेवल्याने दोन्ही बाजूंचा ताण कमी होतो. कामानंतर घरात शिरताना थोडा ब्रेक घ्या, जेणेकरून मनाची अवस्था बदलेल.

६. आपल्या पालकत्वाच्या पद्धतीचा अभिमान बाळगा.

इतरांशी तुलना करणे टाळा. प्रत्येक कुटुंब वेगळे असते. तुमच्यासाठी जे योग्य आहे, त्यावर लक्ष केंद्रित करा.

७. शांत करणाऱ्या दिनचर्या तयार करा.

लहान सहान दिनचर्या स्थिरता देतात - एकत्र नाश्ता करणे, झोपण्यापूर्वी गोष्ट वाचणे यामुळे नातेसंबंध मजबूत होतात.

८. रोज कृतज्ञतेचा सराव करा.

दररोज एक-दोन गोष्टींसाठी कृतज्ञता व्यक्त करा. कठीण दिवसांतही हे मन हलके करते.

९. कौटुंबिक उपक्रम साधे ठेवा.

मोठ्या कार्यक्रमांऐवजी साध्या गोष्टी करा - उद्यानात फिरणे, घरात खेळ खेळणे किंवा एकत्र स्वयंपाक करणे.

१०. एकावेळी एक दिवस जगा.

पालकत्व ही मॅरेथॉन आहे, शर्यत नाही. आजचा दिवस सांभाळा, गरज पडल्यास मदत घ्या आणि लहान, सुंदर क्षणांचा आनंद घ्या.  मात्र चिडचिड, सतत थकवा, झोप न लागणे, डोकेदुखी, आजारपण अशी स्थिती कायम राहिल्यास मदत घ्या.  सजग राहिल्यामुळे तुम्ही मुलांच्या भावना अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकता आणि नाते अधिक घट्ट होते. आवडीच्या गोष्टींसाठी थोडा वेळ काढा.

पुरेशी झोप, पाणी आणि संतुलित आहार घ्या सामाजिक नाती जपा.

 पालकांचा तणाव मुलांपर्यंत पोहोचतो. त्यामुळे मुले अस्वस्थ, चिंताग्रस्त किंवा वागण्यात बदल करणारी होऊ शकतात. म्हणूनच एक लक्षात घ्या की तुम्ही चुकीचे नाही आहात तुमच्या परीने तुम्ही मुलांसाठी सगळं काही चांगलंच करत आहात. तेव्हा अपराधाची भावना नको आणि तणाव तर मुळीच नको.