मनस्विनी : पूर्णिमा शिंदे
केलेल्या उपकारांची जाणीव असणारा कृतज्ञ आणि केलेल्या उपकारांची जाणीव नसणारा कृतघ्न.
समाजामध्ये माणूस हा समाजप्रिय प्राणी आहे. तो समाजामध्ये जसा चालतो, बोलतो, वागतो त्यानुसार त्याचा प्रभाव पडतो आणि मगच त्याची प्रतिभा बनत असते. तो सगळ्यांना सहकार्य करतो. परोपकार करतो आणि मदत करत असतो. कोणत्या न कोणत्या रूपाने सगळ्यांवर उपकार करतो. सामाजिक जनमानसांमध्ये आपल्या वर्तणुकीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
मुळात संत महंतांच्या मूल्यांना तपासले तर जाणीव होते. आपल्या सुखदुःखात आपल्या कामी आलेल्या माणसांना नेहमीच आपण ध्यानात ठेवलं पाहिजे. लक्ष ठेवलं पाहिजे पण आपण करतो काय केलेल्या उपकारांची जाणीव ठेवत नाहीत.
पूर्वी माणसं माणसासारखी वागत होती. आजकाल नात्यांमध्ये देखील स्नेहाचा जिव्हाळ्याचा गोडवा राहिलेला नाही. घमेंड, गर्व, नाहक अभिमान, फालतूपणा वाढत आहे. तू श्रेष्ठ की मी श्रेष्ठ यामध्ये अधोगती होते. दुसऱ्याचं मोठेपण डोळ्यांमध्ये खूपत असतं. दुसऱ्याकडे बघण्याची भावना, द्वेष, असूया, मत्सर, इर्षा, सूडबुद्धी यामुळे माणूस पुरता जनावर, पिशाच्च, पिसाट झाला आहे. डोक्यात हवा घालून घेणे. स्वतःला काहीतरी समजणे. मी सर्वांपेक्षा अधिकारी, श्रेष्ठ असा बडेजाव करून घेणे. या अहंकारापाई मी सुद्धा माणूस आहे हे विसरून पूर्णपणे खालच्या पातळीने वागतो जी मानवाला शोभत नाही. काही जंगली श्वापदांना सुद्धा भावना असतात. ते कळपाने गुण्या-गोविंदाने राहतात. एकमेकांच्या घोळक्यात ते प्रेम, स्नेह, आदराने राहतात. आपल्या आयुष्यात जीवनात आलेल्या संकटांना तोंड देताना, आपल्या कामी आलेली, क्षणोक्षणी पावलाेपावली मदत करणारी माणसं जी असतात त्यांनाही काही माणसं विसरतात त्याला कृतघ्नता म्हणतात. ज्याचे त्याचे कर्म असते. कर्माचे भोग भोगूनच नियती तिचा खेळ खेळत असते.
जैसे ज्याचे कर्म तैसे फळ देतो ईश्वर.
सर्वप्रथम त्या ईश्वराचे आभार मानावे. ज्यांच्या पोटी जन्मलाे त्या आई-वडिलांना कधी विसरू नये. ज्यांच्या संगतीमध्ये घडण्याचे भाग्य लाभले ते गुरू, समाज आणि आप्तेष्ट यांना विसरू नये. जरूर त्यांच्या प्रति अभिमान कृतज्ञता बाळगावी. हे ज्याला जमले, त्याला जीवन जगता येते नाहीतर जन्माला आला हेला आणि पाणी वाहता मेला. सुंदरत्व प्राप्त होण्यासाठी अंर्तमन स्वच्छ करा. काढा ती जळमटं अन् इर्षा, सूडबुद्धी. यासाठी मनाची सुंदरता असावी लागते. वरच्या मेकअपला कोण विचारतो? सुंदरता जपणे म्हणतात. कोत्या कपटी मनाच्या माणसांना याचे मोल काय कळणार? जगणं सुंदर होण्यासाठी मन आणि कर्म सुंदर असणं हे फार महत्त्वाचं असतं. सूडबुद्धीचे ओझं घेऊन असं जगणं काय कामाचं! जे आपल्या पायावरच कुऱ्हाड मारून घेतं. स्वतःकडून आणि नियतीकडून सुद्धा. अशी माणसं कधीच मोठी होत नाहीत.
ढेकूण रात्रभर पलंगावरती चढतो उतरतो त्याला वाटतं मी पर्वत चढतोय पण त्याची पोहोच तेवढीच! तेच शुद्ध मनाची खारुताई रामाच्या कामाला आली. नाही सूर्य होता आलं तर काजवा तरी व्हा. इतरांचं नाही भलं करता आलं तरी श्वापदासारखे निदान नुकसान तरी करू नका. माणूस म्हणायच्या लायकीचे आपण आहोत का? आरशात बघून स्वतःला विचारा. खरंच आपण कृतज्ञ आहोत का? ज्याने त्याने स्वतःला तपासणं ही काळाची गरज आहे. आजकाल आपलं स्टेटस लावून स्टेटस घडत नसतात. तर स्टेटस हे आसमंत उजळून टाकणारे, पौर्णिमेच्या चांदण्यासारखे लख्ख, कर्तृत्वाचे माप भरणारे, संघर्ष यात्री व सामर्थ्याने उजळणारे सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे समाज हितवादी असावे. कर्तृत्वाच्या थेंबाथेंबाने आयुष्याचा महासागर निर्माण करावा लागतो. स्वतःच्या मनगटात जी ताकद आहे ती इतरांच्या भल्यासाठी वापरावी लागते आणि जो इतरांना ओंजळ भरून देतो, त्याची ओंजळ कधीच रीती होत नाही.
सौजन्य नम्रता विनयशीलता सौहार्तता आणि शालिनीता यामुळे संस्काराचे ऐश्वर्य समाजामध्ये सन्मान प्राप्त करून देते. या सन्मानाप्रती कृतज्ञ राहा. समाज त्यांचीच पूजा करतो, जे समाजाप्रती पात्र आहेत. बेडूक किती फुगला तर तो बैल होईल पण अक्कल कुठून येणार? दुसऱ्याला मदतीचा हात देऊन उभे करण्यामध्ये तुमची हुशारी वापरा. ही आहे कृतज्ञता, सौजन्यशीलता आणि मानवता. या त्रयींचा संगम ज्याच्या ठाई तोच माणूस म्हणायला लायक आहे, पात्र आहे.